Kalendarium opresji

Od PKWN do Milenium

1944

8 XII. W Rzeszowie NKWD aresztowało i przekazało do aresztu UB ks. Michała Pilipca, kapelana AK. Po torturach został zabity strzałem w tył głowy; był prawdopodobnie pierwszym kapłanem ofiarą mordu politycznego w Polsce Ludowej.

20 XII. W resorcie bezpieczeństwa PKWN powstała komórka do zwalczania „wrogiej agentury” wśród duchowieństwa. Kierowniczką Sekcji III Wydziału I (od 6 IX 1945 r. Wydziału V Departamentu V Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego) została Julia Brystygierowa – do Października ’56 główna specjalistka do walki z Kościołem w bezpiece.

1945

Marzec. W Krakowie pod auspicjami abp. Adama Sapiehy powstał „Tygodnik Powszechny”.

8 V. Kapitulacja Niemiec. Straty duchowieństwa rzymskokatolickiego pod okupacją hitlerowską: pięciu biskupów, 1932 księży diecezjalnych (17 proc. stanu z 1939 r., a na ziemiach wcielonych do III Rzeszy do 50 proc. stanu przedwojennego), 580 zakonników, 289 zakonnic. Z rąk nacjonalistów ukraińskich na Wołyniu i w Galicji Wschodniej w latach 1943 – 1944 śmierć poniosło ok. 120 księży rzymskokatolickich.

Pod okupacją sowiecką (1939 – 1941 i w 1944 r.) na dawnych Kresach Wschodnich zginęło ok. 180 księży (brak dokładnych danych), w tym kilkudziesięciu w Katyniu, Miednoje i Charkowie. Straty materialne to m.in. całkowite zniszczenie 900 świątyń. Po zmianie granic państwowych Kościół polski stracił możliwość sprawowania opieki duszpasterskiej nad wiernymi pozostałymi na połowie terytorium II RP wcielonej do ZSRR oraz stanął przed koniecznością zorganizowania od nowa struktur kościelnych i życia religijnego na ziemiach zachodnich i północnych.

12 IX. Rząd ogłosił, że z winy Watykanu konkordat ze Stolicą Apostolską przestał obowiązywać.

25 IX. Pierwszy jawny spór episkopatu z władzami państwowymi: Prezydium Krajowej Rady Narodowej ustanowiło przymus ślubów cywilnych (od 1947 r. obowiązkowo poprzedzających udzielenie ślubu kościelnego) oraz przepisy ułatwiające rozwód. Biskupi wysłali list protestacyjny.11 XI. Pod redakcją ks. Zygmunta Kaczyńskiego, byłego ministra rządu londyńskiego, ukazał się pierwszy numer katolickiego „Tygodnika Warszawskiego” politycznie związanego ze Stronnictwem Pracy.25 XI. W Warszawie powstał tygodnik „Dziś i Jutro”; wokół pisma Bolesław Piasecki zorganizował grupę polityczną katolików przedkładających lojalność wobec komunistycznych władz nad więź z Kościołem i jego hierarchią, ostateczną uformowaną w 1951 r. jako Stowarzyszenie Pax.

1946

10 III. W Kraśniku w diecezji lubelskiej „nieznani sprawcy” zamordowali rektora kościoła Świętego Ducha, prześladowanego przez UB ks. Stanisława Zielińskiego, dobroczyńcę ubogich, w czasie wojny kapelana puławskiej AK.12 V. Bojówka aktywistów PPR uprowadziła w Płokach w archidiecezji krakowskiej i zastrzeliła ks. Michała Rapacza.

Czerwiec. Kampania propagandowa PPR przed referendum na temat zmian ustrojowych. W procesji Bożego Ciała w Warszawie uczestniczyli członkowie rządu i generałowie wojska, a w wielu miastach wojewódzkich członkowie lokalnych władz.

26 VI. W Przemyślu UB aresztowało greckokatolickich biskupów: ordynariusza Jozafata Kocyłowskiego i sufragana Hrihorija Łakotę; przekazani NKWD i wywiezieni do ZSRR obaj zmarli w łagrach.7 IX. W Libiążu (Krakowskie) trzej funkcjonariusze UB zastrzelili ks. Franciszka Flasińskiego.

Listopad, grudzień. Ks. Zygmunt Jarkiewicz z Kiczek koło Mińska za posiadanie broni został skazany na karę śmierci zamienioną w drodze łaski na dożywocie; zmarł w więzieniu.

1947

7 IX. Episkopat w liście pasterskim skrytykował państwową akcję ateizacyjną.

1 X. Biuro Polityczne KC PPR nakazało UB wzmóc represje wobec duchowieństwa i nakłaniać księży do nieodczytywania w kościołach listu biskupów.

13 – 15 X. W Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego ogólnokrajowa odprawa na temat walki z Kościołem. Minister Stanisław Radkiewicz: Kościół to „najbardziej zorganizowana reakcyjna siła występująca przeciwko obozowi demokracji. To jest najpotężniejsza siła w Polsce, z którą my jeszcze żeśmy się nie zmierzyli. (...) Trzeba bić takiego wroga jak kler”. MBP nakazano wzmóc represje przeciw duchowieństwu, ale na każdą akcję uzyskiwać zgodę kierownictwa resortu.