Prenumerata 2018 ju˜ż w sprzedża˜y - SPRAWD˜!

W sšdzie i urzędzie

Pojęcie należytej staranności w orzecznictwie

Fotolia.com
Pojęcie należytej starannoœci było przedmiotem wielu rozstrzygnięć sšdowych, ale z uwagi na jego pojemnoœć oraz stale zmieniajšcš się rzeczywistoœć gospodarczš nie zawsze jest możliwe proste zastosowanie wzorców, które wypływajš z art. 355 k.c. Orzecznictwo dostarcza ogólne wskazówki. Ich zestawienie jest próbš usystematyzowania wykładni powyższego przepisu.

Co do zasady przez należytš starannoœć rozumiemy starannoœć ogólnie wymaganš w stosunkach danego rodzaju. Jej wzorzec ma charakter obiektywny, a z kolei jego zastosowanie w praktyce polega najpierw na dokonaniu wyboru modelu ustalajšcego optymalny w danych warunkach sposób postępowania, odpowiednio skonkretyzowanego i aprobowanego społecznie, a następnie na porównaniu zachowania się dłużnika z takim wzorcem postępowania. O tym, czy na tle konkretnych okolicznoœci można osobie zobowišzanej postawić zarzut braku należytej starannoœci w dopełnieniu obowišzków, decyduje nie tylko niezgodnoœć jej postępowania z modelem, lecz także uwarunkowana doœwiadczeniem życiowym możliwoœć i powinnoœć przewidywania odpowiednich następstw zachowania. Miernik postępowania dłużnika, którego istotš jest zaniechanie dołożenia starannoœci, nie może być formułowany na poziomie obowišzków niedajšcych się wyegzekwować, oderwanych od doœwiadczeń, reguł zawodowych, konkretnych okolicznoœci czy typu stosunków (zob. wyroki SN z 17 maja 2002 r., I CKN 1180/99, LEX nr 1 172 457, z 23 paŸdziernika 2003 r., V CK 311/02, LEX nr 82 272, z 8 lipca 1998 r., III CKN 574/97, LEX nr 462 941). Zakres przedmiotowy zastosowania art. 355 k.c. jest szeroki; dotyczy on nie tylko dłużnika w trwajšcym już zobowišzaniu umownym, ale również każdej osoby zobowišzanej, bez względu na Ÿródło obowišzku i jego charakter (wyrok SN z 13 listopada 2014 r., V CSK 35/14, orzecznictwo SN dostępne na www.sn.pl poza podanymi publikatorami). Dłużnik obowišzany jest do należytej starannoœci zarówno wtedy, gdy chodzi o czynnoœć odpłatnš jak i wówczas, gdy wykonuje czynnoœć nieodpłatnš (wyrok SN z 11 grudnia 1986 r., IV CR 424/86, LEX nr 8799). Zarzut z art. 355 § 1 k.c. może być podnoszony dopiero wówczas, gdy doszło do niewykonania lub nienależytego wykonania przez dłużnika obowišzków kontraktowych. Oznacza to, że powinien pojawić się przede wszystkim stan niewykonania lub nienależytego wykonania zobowišzania obcišżajšcego pozwanego i wynikajšcego z zawartej umowy, a dopiero wówczas można dokonywać oceny tego stanu przy konstruowaniu odpowiedniego wzorca starannoœci dłużnika (wyroki SN z 12 maja 2011 r., I PK 228/10, LEX nr 896 458, z 19 grudnia 2002 r., II CKN 1067/00, LEX nr 75 359). „Nie można łšczyć zastrzeżeń odnoszšcych się do dochowania należytej starannoœci z etapem poprzedzajšcym zawarcie umowy (...)" (wyrok SN z 6 lutego 2013 r., V CSK 162/12).

Pojęcie należytej starannoœci jest miernikiem ustalania winy w postaci niedbalstwa, gdy stanowi ona przesłankę zastosowania okreœlonego przepisu (wyrok SN z 30 marca 2000 r., III CKN 709/98, LEX nr 51367). Zarzut naruszenia art. 355 § 1 k.c., czyli zarzut niezachowania należytej starannoœci, może być oceniany jedynie w kategoriach winy, a nie bezprawnoœci (wyrok SN z 19 paŸdziernika 1999 r., I CKN 979/98, LEX nr 527 153).

O stopniu niedbalstwa œwiadczy stopień starannoœci, jakiego w danych okolicznoœciach można wymagać od sprawcy. Niezachowanie podstawowych, elementarnych zasad ostrożnoœci, które sš oczywiste dla większoœci rozsšdnie myœlšcych ludzi, stanowi o niedbalstwie rażšcym. Poziom elementarnoœci i oczywistoœci wyznaczajš okolicznoœci konkretnego stanu faktycznego, zwišzane m.in. z osobš sprawcy, ale przede wszystkim zdarzenia obiektywne, w wyniku których powstała szkoda (wyrok SN z 10 sierpnia 2007 r., II CSK 170/07, por. też wyrok SN z 10 marca 2004 r., IV CK 151/03, LEX nr 151 642). Artykuł 355 k.c. wyraŸnie kładzie akcent na rodzaj stosunków, przez co należy rozumieć rodzaj przedsięwziętej aktywnoœci, przy czym uwzględniajšc rodzaj działalnoœci, należy zważyć, że chodzi o miarę starannoœci powszechnie przyjętš, do pewnego stopnia obiektywnš, wynikajšcš z nakazów sztuki, umiejętnoœci lub techniki, którš można w konkretnym przypadku ustalić, stosujšc uchwytne mierniki starannoœci. Ocena stopnia starannoœci nie może być dowolna, musi poddawać się weryfikacji (wyrok SN z 21 wrzeœnia 2007 r., V CSK 178/07).

Ocena należytej starannoœci w prowadzonej działalnoœci gospodarczej jest oczywiœcie surowsza od starannoœci ogólnie wymaganej, ponieważ w istotę działalnoœci gospodarczej wkomponowane jest wymaganie niezbędnej wiedzy fachowej, obejmujšcej nie tylko czysto formalne kwalifikacje, ale także doœwiadczenie wynikajšce z praktyki zawodowej oraz ustalone zwyczajowo standardy wymagań (wyrok SN z 22 wrzeœnia 2005 r., IV CK 100/05, zob. także wyrok SN z 7 maja 2004 r., I CK 625/03, LEX nr 479 350). Podmiotom gospodarczym można i trzeba stawiać jednakowo wysokie wymagania dotyczšce starannoœci działania, jakie obowišzujš profesjonalistów w obrocie prawnym (wyrok SN z 25 lipca 2013 r., II CSK 613/12). Tego rodzaju należyta starannoœć obejmuje także znajomoœć obowišzujšcego prawa oraz następstw z niego wynikajšcych w prowadzonej działalnoœci gospodarczej (wyrok SN z 17 sierpnia 1993 r., III CRN 77/93, OSNC 1994, nr 3, poz. 69). Należy jednak pamiętać, że należyta starannoœć dłużnika w prowadzonej przez niego działalnoœci gospodarczej, którš okreœla się przy uwzględnieniu zawodowego charakteru tej działalnoœci, nie oznacza starannoœci wyjštkowej, lecz dostosowanej do działajšcej osoby, przedmiotu, jakiego działanie dotyczy, oraz okolicznoœci, w jakich działanie to następuje (wyrok SN z 25 wrzeœnia 2002 r., sygn. akt I CKN 971/00, LEX nr 56 902, zob. również wyroki SN z 16 grudnia 2005 r., III CK 317/05, z 5 lutego 2002 r., II CKN 894/99, LEX nr 54 453, z 11 stycznia 2002 r., IV CKN 544/00, LEX nr 484 723). „Z art. 355 § 2 k.c. wynika jedynie, że w zakresie działalnoœci gospodarczej prowadzonej przez dłużnika stopień wymaganej starannoœci ulega podwyższeniu (szczególna starannoœć). Nie sposób natomiast wyprowadzić z tego przepisu wniosku, zgodnie z którym profesjonalista powinien dołożyć szczególnej starannoœci przy prowadzeniu własnych spraw" (wyrok SN z 18 listopada 2003 r., II CK 201/02, LEX nr 398 317).

Wœród licznych analizowanych w orzecznictwie przypadków znalazła się ocena należytej starannoœci lekarzy i innego personelu medycznego (np. wyroki SN z 28 paŸdziernika 1983 r., II CR 358/83, LEX nr 1 286 409, z 10 lutego 2010 r., V CSK 287/09, z 27 czerwca 2017 r., II CSK 69/17), działalnoœć zwišzana z „przewozem zwierzšt żywych" (wyrok SN z 19 wrzeœnia 1984 r., II CZ 83/84, LEX nr 1 671 941), działalnoœć komisu samochodowego, który zobowišzany jest do dochowania podwyższonej starannoœci przy dokonywaniu oględzin i badań pojazdu (wyrok SN z 5 stycznia 2001 r., V CKN 178/00, LEX nr 52 422), należyta starannoœć banku (np. wyroki SN z 8 marca 2001 r., I CKN 991/00, LEX nr 52 460, z 19 grudnia 2007 r., V CSK 340/07, z 9 listopada 2012 r., IV CSK 284/12, z 19 wrzeœnia 2013 r., I CSK 651/12, z 17 stycznia 2017 r., IV CSK 143/16), należyta starannoœć notariusza (wyrok SN z 12 czerwca 2002 r., III CKN 694/00), działalnoœć spółdzielni mieszkaniowej (wyrok SN z 27 marca 2003 r., V CKN 1874/00, LEX nr 400 369), należyta starannoœć spedytora (wyrok SN z 27 stycznia 2004 r., II CK 389/02), należyta starannoœć zawodowego pełnomocnika procesowego (np. wyroki SN z 2 grudnia 2004 r., V CK 297/04, z 13 czerwca 2008 r., I CSK 514/07, z 15 marca 2012 r., I CSK 330/11, z 19 grudnia 2012 r., II CSK 219/12), należyta starannoœć finansujšcego przy sprzedaży zwróconej rzeczy będšcej uprzednio przedmiotem leasingu (np. wyrok SN z 28 paŸdziernika 2016 r., I CSK 649/15), należyta starannoœć posiadacza pojazdu mechanicznego co do koniecznoœci zawarcia umowy ubezpieczenia odpowiedzialnoœci cywilnej (wyrok SN z 24 stycznia 2017 r., V CSK 215/16).

Autor jest radcš prawnym, doktorem nauk prawnych, wykładowcš Uczelni Łazarskiego w Warszawie

ródło: Rzeczpospolita

WIDEO KOMENTARZ

REDAKCJA POLECA

NAJNOWSZE Z RP.PL