Prenumerata 2018 ju˜ż w sprzedża˜y - SPRAWD˜!

Rzecz o prawie

Frankowicze: klauzule niedozwolone w umowach kredytowych

123RF
Na masowš już skalę toczš się procesy o stwierdzenie niedozwolonego charakteru klauzul (zwanych także klauzulami abuzywnymi) zawartych w umowach kredytów o stopie zmiennej, w tym kredytów frankowych.

Kwestionowane sš klauzule przyznajšce bankom prawie nieograniczonš swobodę zmiany wysokoœci tej stopy. W procesach tych coraz częœciej zapadajš bšdŸ wyroki ustalajšce, iż wówczas kredyt jest oprocentowany stopš stałš, albo – coraz częœciej – wyroki stwierdzajšce nieważnoœć umów kredytu w całoœci. Nieważnoœć całej umowy powoduje, że strony powinny sobie zwrócić œwiadczenia. Ponieważ zwrotne roszczenia kredytobiorców przedawniš się dopiero po 10 latach więc majš oni jeszcze czas by uzyskać od banków zwrot zapłaconych rat. Natomiast analogiczne zwrotne roszczenia banków podlegajš przedawnieniu 3 letniemu, a zatem - zdaniem kredytobiorców - sš już w całoœci przedawnione. Wówczas banki mogš nie odzyskać nawet kapitału kredytu. Brak tu miejsca na analizę, czy rzeczywiœcie doszło do przedawnienia roszczeń banków. Istotniejsze jest bowiem to, że zapadajšce orzeczenia o nieważnoœci umów kredytu oprocentowanych stopš zmiennš albo uznajšce te kredyty za oprocentowanie stopš stałš pozostajš w sprzecznoœci z prawem unijnym.

Trzeba wypełnić lukę

Dla uzasadnienia powyższej tezy konieczne jest najpierw okreœlenie co dzieje ze zwišzaniem stron pozostałymi nieabuzywnymi postanowieniami umowy, gdy jest z niej wyłšczona klauzula abuzywna. A konkretnie: czy niedozwolony charakter postanowienia okreœlajšcego mechanizm zmiany oprocentowania powoduje, że niedozwolone, i jako takie niewišżšce, stajš się także rozmieszczone w całej umowie pozostałe postanowienia, które okreœlajš charakter oprocentowania kredytu jako zmienny? Ustalenie przez strony oprocentowania jako œwiadczenia o zmiennej wysokoœci nie jest jednak niedozwolone. Abuzywna, i przez to niewišżšca, jest jedynie wyodrębniona klauzula, która okreœla mechanizm zmiennoœci, a więc okreœla kiedy i w jakim zakresie bank może lub powinien zmienić stopę oprocentowania. Jednoczeœnie dozwolone sš i pozostajš wišżšce odrębne postanowienia okreœlajšce oprocentowanie kredytu jako zmienne. Zgodnie z wyrokiem TS EU w sprawie C-397/11 Jőrös (pkt 44) sšd jest zobowišzany każdorazowo ustalić, czy strony mogš pozostawać zwišzane umowš w zakresie jej nieabuzywnych postanowień.

W rozpatrywanej przez TS UE sprawie C26/13 Kásler sšd krajowy przyjšł, że niedozwolony charakter w umowie kredytu walutowego wypłacanego i spłacanego w walucie krajowej ma jedynie postanowienie okreœlajšce mechanizm ustalania kursów walut, od których zależała wysokoœć œwiadczeń obu stron. Zakwestionowanie mechanizmu zmiany nie przesšdziło abuzywnoœci postanowienia okreœlajšcego samš cechę zmiennej wysokoœci œwiadczeń. Skoro jednak bez mechanizmu oznaczania kursów walut nie dałoby się oznaczyć wysokoœci zmiennego œwiadczenia głównego, to zgodnie z ocenš sšdu krajowego umowa taka byłaby niewykonalna i jako taka nieważna w całoœci. Zapobiegłoby temu jedynie wypełnienie powstałej w umowie luki przepisem okreœlajšcym zasady przeliczenia walut. We wczeœniejszej sprawie C-618/10 Banco Espanol TS UE interpretujšc art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, stwierdził, iż „sšdy krajowe sš zobowišzane wyłšcznie do zaniechania stosowania nieuczciwego warunku umownego, aby nie wywierał on obligatoryjnych skutków wobec konsumenta, przy czym nie sš one uprawnione do zmiany jego treœci. Umowa ta powinna bowiem w zasadzie nadal obowišzywać, bez jakiejkolwiek zmiany innej niż wynikajšca z uchylenia nieuczciwych warunków, o ile takie dalsze obowišzywanie umowy jest prawnie możliwe zgodnie z zasadami prawa wewnętrznego (pkt.65)”. Natomiast w sprawie Kásler TS UE ograniczył zakres zasady sformułowanej w sprawie Banco Espanol, stwierdzajšc (pkt 80-85), że sšd krajowy powinien zastšpić nieuczciwy warunek odpowiednim przepisem prawa krajowego (o ile taki obowišzuje), gdy zapobiegłoby to nieważnoœci całej umowy.

Pozostałoœć musi tworzyć umowę

Art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 jest implementowany do prawa polskiego przez art. 3851 § 2 k.c. Stanowi on, iż niedozwolone postanowienie umowne nie wišże konsumenta, zaœ strony pozostajš zwišzane umowš w pozostałym zakresie. Gdyby przyjšć, że przepis ten reguluje w sposób zupełny skutki abuzywnoœci, to dyrektywa 93/13 byłaby implementowana wadliwie. Pominięto bowiem zasadę, zgodnie z którš wyłšczenie nieuczciwego warunku powoduje brak zwišzania stron całš umowš, gdy takie zwišzanie nie jest możliwe. Art. 3851 § 2 k.c. nie zawiera tego wyjštku.

Mimo jednak tak jednoznacznego brzmienia powołanego przepisu, istnieje podstawa do poczynienia praktycznie szerokiego wyłomu w zakresie jego zastosowania. Mianowicie zwišzanie stron pozostałymi (nieabuzywnymi) postanowieniami umowy powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy to co miałoby pozostawać wišżšce tworzy jeszcze umowę. Jeżeli abuzywne postanowienia zawierały minimalne postanowienia umowy, to brak jest podstaw dla zastosowania art. 3851 § 2 k.c. Strony nie sš zwišzane żadna umowš, gdyż pozostałe dozwolone postanowienia nie tworzš umowy. Taka interpretacja art. 3851 § 2 k.c. pozwala uzgodnić prawo polskie z dyrektywš 93/13.

Gdyby strony zmierzajšc do zawarcia umowy sprzedaży uzgodniły przedmiot ale nie uzgodniły ceny to nie doszło jeszcze do zawarcia umowy; nie można przyjšć by osišgajšc porozumienie jedynie w zakresie przedmiotu strony już zawarły umowę (w tym przypadku umowę darowizny). Gdyby strony, zmierzajšc do zawarcia umowy kredytu o zmiennej stopie, porozumiały się co do cechy zmiennoœci œwiadczenia ale nie ustaliły jej mechanizmu, to takš umowę należałoby ocenić jako nie zawartš. Usunięcie z treœci stosunku prawnego regulacji zmiany oprocentowania, przy pozostawieniu wišżšcego postanowienia o zmiennoœci stopy, powoduje że to co miałoby pozostać wišżšce nie tworzy umowy ze względu na niedookreœlonoœć głównego œwiadczenia.

Nie sš nieważne

Jak jednak wskazano, TS UE w sprawie Kásler stwierdził, że w miejsce klauzuli abuzywnej należy zastosować odpowiedni przepis, gdyby miało to zapobiec upadkowi całej umowy. Zatem w przypadku umowy kredytu o zmiennej stopie, gdy nieuczciwie okreœlono warunki jej zmiany, umowa utrzyma się w mocy o ile istnieje przepis wyznaczajšcy mechanizm zmiennoœci umownej stopy, który mógłby zostać zastosowany. Zarówno SN w sprawie mBanku (wyrok II CSK 768/14) jak i UOKiK w swych wystšpieniach do sšdów poszukiwali takiej klauzuli ale ostatecznie stwierdzili, że w prawie polskim jest jej brak. Powodowałoby to niezwišzanie stron w całoœci omawianymi umowami kredytu.  Jednak przepisy prawa polskiego pozwalajš skonstruować normę okreœlajšcš zakres zmiennoœci umownych odsetek kapitałowych. Zgodnie z art. 359 § 2 k.c., jeżeli wysokoœć odsetek nie jest w inny sposób okreœlona, należš się odsetki ustawowe. Nie jest tu istotna sama wysokoœć odsetek ustawowych. Umowy kredytu okreœlały bowiem w sposób niewadliwy ich wyjœciowš wysokoœć. Na podstawie art. 359 § 2 k.c. można jednak skonstruować także normę wyznaczajšcš zakres i chwilę zmiennoœci odsetek kapitałowych.

Poczšwszy od 2016 r. o chwili i zakresie zmiany odsetek kapitałowych decyduje bowiem zmiana stopy referencyjnej NBP, zaœ wczeœniej o decydowała o tym Rada Ministrów bioršc pod uwagę m.in. wysokoœć rynkowych stóp procentowych oraz stóp procentowych NBP. Gdy zatem umowa kredytu okreœla w sposób dozwolony wyjœciowš wysokoœć odsetek i ich zmienny charakter, a nie jest wišżšcy jedynie umowny mechanizm ich zmiennoœci, to wówczas należy uzupełnić istniejšcš lukę stosujšc do odsetek umownych ten sam zakres zmiany, którym podlegajš odsetki ustawowe. Przykładowo, jeżeli w dniu 1 maja zmianie uległa wysokoœć odsetek ustawowych z 10% do 9% (spadek o 1 punkt procentowy) to oznacza, że ustawowe oprocentowanie spadło o 10%. Gdyby obowišzujšca na ten dzień umowna stopa oprocentowania kredytu wynosiła 2%, to należy jš w tym samym dniu proporcjonalnie obniżyć również o 10% (czyli w podanym przykładzie o 0,2 punkty procentowe co obniżenie oprocentowania do 1,8%). Z normy okreœlajšcej wysokoœć ustawowych odsetek kapitałowych (majšcych co do zasady charakter zmienny) wyodrębniana jest więc norma okreœlajšca odrębnie zakres owej zmiennoœci (chwilę zmiany oraz jej zakres). Jest ona stosowana do umownej pierwotnej stopy oprocentowania kredytu. Istotne jest przy tym także, iż zgodnie z motywem 13 dyrektywy 93/13, zakłada się, że przepisy nie zawierajš nieuczciwych warunków.

Bioršc pod uwagę powyższe, umowy kredytu o stopie zmiennej zawierajšce abuzywne postanowienia okreœlajšce mechanizm zmiennoœci nie sš nieważne. Również nie stajš się one oprocentowane stopš stałš. Umowy te, w œwietle wskazanych wyżej przepisów prawa krajowego interpretowanych zgodnie z prawem unijnym, pozostajš wišżšce także w zakresie zmiennego charakteru stopy oprocentowania, a nieuczciwy umowny mechanizm jej zmiany zostaje zastšpiony wskazanym wyżej mechanizmem ustawowym.

Autorka jest dr hab. Uniwersytetu Jagiellońskiego radcš prawnym, partnerem kancelarii Karasek & Wejman

ródło: Rzeczpospolita

WIDEO KOMENTARZ

REDAKCJA POLECA

NAJNOWSZE Z RP.PL