Władysław T. Bartoszewski: Zawsze można się porozumieć

Rzeczpospolita: Liderzy Światowego Kongresu Żydów apelują o zażegnanie kryzysu na linii Polska–Izrael. Czy Polska powinna pójść tym śladem i wyciągnąć rękę do Izraela?

Władysław T. Bartoszewski: Oczywiście, że tak. Konflikt z Izraelem nie jest w naszym interesie narodowym. Można, rzecz jasna, wyjaśnić pewne kwestie historyczne, i nie musimy się tutaj w każdym detalu zgadzać, ale podstawą do dyskusji jest pewien konsensus.

Warto przypomnieć, że miesiąc temu prof. Mosze Arens, były minister spraw zagranicznych i minister obrony Izraela, a przy tym przyjaciel i mentor premiera Netanjahu, twardo stwierdził, że Polskie Państwo Podziemne – a w związku z tym Polska – było jedynym krajem, który usiłował pomóc Żydom w getcie; że żadnych starań nie podjęła Anglia, USA, ZSRR ani pozostałe kraje. To bardzo ważny głos.

Zawsze można się porozumieć. Tym bardziej że ogólna ocena nowelizacji ustawy o IPN jest zła. Trzeba ją uszczegółowić i nie kryminalizować dyskusji historycznej. Wiem, że politykom trudno jest przyznać, że coś poszło nie tak, ale ta nowelizacja jest wizerunkową katastrofą.

Ze strony Izraela padły jednak niezgodne z prawdą oskarżenia, m.in. o współudział Polski w Holokauście czy szmalcownictwo na szeroką skalę.

Jeżeli chodzi o szmalcowników, czyli tych, którzy szantażowali Żydów i pomagających im Polaków, donosili na nich, to szacuje się, że w Warszawie było ich ok. 3,5 tys. To nie była duża liczba. Często działali oni w wieloosobowych gangach. Było to w stolicy zjawiskiem, nie można mówić o jednostkach.

Dla porównania szwedzki historyk Gunnar Paulsson badający losy Żydów w okupowanej Warszawie twierdzi, że wojnę, mimo tragedii powstania warszawskiego, przeżyło 11,5 tys. Żydów. I każdy z nich przeżył dzięki pomocy Polaków – innej możliwości nie było. Z jego badań wynika, że ludności żydowskiego pochodzenia pomagało 40–70 tys. warszawiaków. W mojej ocenie kilkadziesiąt tysięcy ludzi, gotowych, by zaryzykować życie swoje i rodziny, to bardzo dużo. Ale dochodzi tu jeszcze jeden problem.

Mianowicie?

Uratowanie człowieka to nie była kwestia schowania go na dwa dni w szafie. W perspektywie kilkuletniej okupacji, do pomocy jednej osobie potrzebnych było kilku ludzi. Zdaniem Paulssona, ale też mojego ojca, w uratowanie jednego człowieka zaangażowanych było osiem–dziesięć osób. Tymczasem jeden szmalcownik był zdolny wydać kilkanaście–kilkadziesiąt osób. W rzeczywistości tacy ludzie byli wrogami polskiego narodu i za ich działalność – słusznie – groziła kara śmierci.

A jaka była skala problemu poza ośrodkami miejskimi?

Na wsi zdarzały się przypadki szmalcownictwa, a nawet mordowania ludności żydowskiej, tak jak w Jedwabnem, ale skala nie jest znana. Wciąż brakuje całościowych badań i opracowań. Faktem jest natomiast, że Żydom było się tam trudniej ukrywać niż w mieście. Trudniej było kogoś ukryć – wystarczył jeden nikczemnik, który był w stanie obserwować, co dzieje się w lokalnej społeczności.