Prenumerata 2018 ju˜ż w sprzedża˜y - SPRAWD˜!

Opinie

Kiedy prezes spółki może trafić do więzienia?

123RF
Poza oczywistymi przypadkami odpowiedzialnoœci karnej, np. za oszustwo czy korupcję, członkowie zarzšdu mogš ponosić odpowiedzialnoœć karnš np. za niegospodarnoœć. Dlaczego i jak można się zabezpieczyć – piszš prawnicy.

W Polsce zarejestrowanych jest obecnie ok. 400 tys. spółek z ograniczonš odpowiedzialnoœciš oraz prawie 13 tysięcy spółek akcyjnych, które codziennie zarzšdzane sš przez swoich członków zarzšdu. Daje to łšcznie około miliona członków zarzšdu spółek kapitałowych, którzy mogš potencjalnie ponosić daleko idšcš odpowiedzialnoœć za swoje decyzje biznesowe. Czynnoœci zarzšdu traktowane sš jak działania własne samej spółki, to jednak nie zwalnia członków zarzšdu z odpowiedzialnoœci za działania, których dopuœcili się jako funkcjonariusze spółki.

Odpowiedzialnoœć członków zarzšdu, oprócz charakteru cywilnego (odszkodowawczego), może mieć również charakter karny. Poza oczywistymi przypadkami odpowiedzialnoœci karnej, takimi jak za oszustwo czy korupcję, członkowie zarzšdu mogš ponosić odpowiedzialnoœć karnš także za tzw. niegospodarnoœć, polegajšcš na wyrzšdzeniu lub niebezpieczeństwu wyrzšdzenia spółce szkody majštkowej (nadużycie uprawnień lub niedopełnienie obowišzków). Chociaż wœród częœci menedżerów ryzyko to uważane jest raczej za hipotetyczne, to jak pokazujš statystyki Ministerstwa Sprawiedliwoœci, w latach 2014–2016 za przestępstwo niegospodarnoœci prawomocnie skazywanych było rocznie 68–90 osób.

Granice ryzyka biznesowego

Obcišżenie członków zarzšdu odpowiedzialnoœciš za podejmowane decyzje gospodarcze zwišzane jest z podziałem kompetencji w zakresie kierowania sprawami spółki między zarzšd a wspólników. To zarzšd jest organem, który prowadzi sprawy spółki oraz podejmuje główne decyzje biznesowe, a w efekcie, może ponosić odpowiedzialnoœć za ich konsekwencje. Sami wspólnicy (w spółkach kapitałowych) takiej odpowiedzialnoœci zasadniczo nie ponoszš.

Członkowie zarzšdu mogš również ponosić odpowiedzialnoœć odszkodowawczš wobec samej spółki. Odpowiedzialnoœć taka może wynikać między innymi z podjętych decyzji gospodarczych i ich skutków. Przykładowo w przypadku nieważnoœci zawartej umowy (np. z powodu braku wymaganej zgody wspólników) członkowie zarzšdu mogš ponosić odpowiedzialnoœć wobec spółki za naprawienie szkody wynikłej z tego, że umowa jest nieważna. Na tym problem członków zarzšdu mógłby jednak się nie zakończyć. Odszkodowania od członków zarzšdu za poniesione straty mógłby się domagać również kontrahent będšcy drugš stronš takiej nieważnej umowy.

Prowadzenie każdego rodzaju działalnoœci gospodarczej zwišzane jest nieodzownie z pewnym ryzykiem gospodarczym. Konsekwencje takiego naturalnego ryzyka gospodarczego nie powodujš jednak automatycznie odpowiedzialnoœci członków zarzšdu. Głównym zadaniem członków zarzšdu jest działanie w interesie spółki. Natomiast nie sposób jednoznacznie stwierdzić, czy w interesie spółki leży raczej posiadanie mniej skłonnego do ryzyka menedżera, co może się przełożyć na mniejsze zyski spółki, czy bardziej skłonnego, co z kolei może spowodować większe straty.

Głównym czynnikiem determinujšcym takš odpowiedzialnoœć jest wina po stronie członków zarzšdu, która przejawia się niedochowaniem wystarczajšcej starannoœci przy wykonywaniu zarzšdu. Dochowanie takiej starannoœci może się przejawić np. przeprowadzeniem analizy skutków rozważanej decyzji, z wykorzystaniem informacji, wiedzy i doœwiadczenia potrzebnego do jej przeprowadzenia.

W tym zakresie istotne jest również, aby przestrzegać wszelkich przyjętych w spółce procedur podejmowania decyzji. Skoro sš to przyjęte w spółce zasady działania, trudniej zarzucić niedochowanie starannoœci osobie, która ich przestrzega.

Od przekroczenia granic dopuszczalnego ryzyka gospodarczego należy odróżniać przestępstwo niegospodarnoœci, które co do zasady ma charakter umyœlny, co oznacza, że członek zarzšdu działa z zamiarem wyrzšdzenia spółce szkody.

Ubezpieczenie od odpowiedzialnoœci

Na rynku dostępnych jest wiele ofert polis ubezpieczeniowych od odpowiedzialnoœci cywilnej skierowanych do kadry menedżerskiej. Polisy te mogš ograniczyć ryzyko poniesienia przez członków zarzšdu negatywnych konsekwencji podjętych przez siebie działań. Pamiętać jednak należy, że ubezpieczenie takie może chronić jedynie przed ekonomicznymi skutkami takich decyzji i nie będzie chronić przed odpowiedzialnoœciš karnš.

Warto się też upewnić, jaki jest zakres zdarzeń objętych polisš, ponieważ dokumenty te nie sš wystandaryzowane. Często zawierana jest na poziomie holdingu jedna umowa ubezpieczeniowa obejmujšca „automatycznie" wszystkich menedżerów we wszystkich krajach, w których grupa kapitałowa prowadzi działalnoœć. W takim modelu nie sš uwzględnione lokalne odrębnoœci wynikajšce z krajowych uwarunkowań prawnych.

Co do zasady, ostatnie zdanie w spółce należy do członków zarzšdu, dlatego też nie ma możliwoœci takiego delegowania kompetencji, która gwarantowałoby pełne zwolnienie od odpowiedzialnoœci.

Ryzyko odpowiedzialnoœci poszczególnych członków zarzšdu można natomiast ograniczyć poprzez dokładny podział kompetencji między członków zarzšdu a w pewnym zakresie także inne osoby.

Innym sposobem jest wspomniane wczeœniej formalne przyjęcie w ramach spółki lub grupy kapitałowej procedury podejmowania kluczowych decyzji, z wykorzystaniem np. komitetów doradczych. W bardziej skomplikowanych przypadkach należy również rozważyć zasadnoœć skorzystania z usług zewnętrznego doradcy.

Interes grupy

Coraz więcej polskich oraz zagranicznych firm działa w holdingach. Przed członkami zarzšdu takich spółek pojawia się często pytanie, czyim interesem powinni się kierować w pierwszej kolejnoœci: spółki, którš bezpoœrednio reprezentujš, czy holdingu, w którym formalnie działajš. W ustawodawstwie polskim cały czas nie przyjęto koncepcji interesu grupy kapitałowej, co w praktyce oznacza, że w przypadku konfliktu interesu członkowie zarzšdu sš zobowišzani działać w interesie spółki.

Starajšc się uwzględnić potrzeby obrotu gospodarczego, sšdy wypracowały linię orzeczniczš, która pozwala na pewne odstępstwa od tej reguły, niemniej jednak każde takie odstępstwo powinno być poprzedzone analizš prawno-ekonomicznš jego potencjalnych skutków.

Jak to wyglšda za granicš?

Dylematy członków zarzšdu polskich spółek nie do końca sš znane ich kolegom za granicš. W doktrynie amerykańskiej przyjęta została zasada business judgement rule, która w pełnym uproszczeniu zwalnia członków zarzšdu od odpowiedzialnoœci za podjęte decyzje biznesowe, jeżeli przy ich podjęciu kierowali się interesem spółki i przeprowadzili prawidłowy proces decyzyjny. Częœć krajów europejskich pozwala również na przedłożenie interesu grupy kapitałowej nad interes spółki (np. Francja i Niemcy), przy czym w tym celu konieczne może być zawarcie odpowiedniej umowy koncernowej lub wystarczajšce może być faktyczne istnienie trwałego powišzania organizacyjnego w grupie. ?

Jacek Pawłowski, partner w PwC, radca prawny,

Piotr Płatnerz, adwokat w kancelarii prawnej PwC Legal

ródło: Rzeczpospolita

WIDEO KOMENTARZ

REDAKCJA POLECA

NAJNOWSZE Z RP.PL