Prenumerata 2018 ju˜ż w sprzedża˜y - SPRAWD˜!

Opinie

Nowy bat na lichwiarzy - Marcin Dziurda o uchwale SN ws. powództwa opozycyjnego

123RF
Z przykroœciš należy stwierdzić, że ofiary nieuczciwych firm pożyczkowych nie zawsze mogły liczyć na skutecznš ochronę sšdowš – pisze ekspert.

Przez wiele lat poważny problem stanowiły skutki zastrzegania w umowach pożyczki rażšco wygórowanych odsetek. Nieuczciwi przedsiębiorcy, wykorzystujšc niedoœwiadczenie i trudnš sytuację ekonomicznš swoich klientów, wcišgali ich w ten sposób w pętlę zadłużenia.

Nakłada się na to korzystna dla wierzycieli regulacja art. 451 § 1 k.p.c., zgodnie z którym poszczególne spłaty dokonywane przez dłużnika mogš oni w pierwszej kolejnoœci zaliczać na należnoœci uboczne (odsetki). Jeżeli zaœ odsetki okreœlane były w umowie w wysokoœci kilku procent dziennie, już po kilku, góra kilkunastu tygodniach ich wysokoœć przewyższała należnoœć głównš.

Powodowało to, że wszelkie wpłaty dokonywane przez dłużnika zaliczane były przez lichwiarzy na (częœciowe) pokrycie należnoœci ubocznych. Należnoœć główna w ogóle się nie zmniejszała, a licznik dalszych odsetek bił nadal.

Historie jak z Dickensa

Ofiarš takich nieuczciwych praktyk padali najczęœciej emeryci oraz renciœci. Po pierwsze – jak wskazujš przykłady rozmaitych metod „na wnuczka" – najłatwiej nakłonić ich do skrajnie nieraz niekorzystnych działań (rozporzšdzeń majštkowych). Po drugie, egzekucja z emerytury jest w praktyce najłatwiejsza. Mimo pewnych ograniczeń, wynikajšcych w szczególnoœci z art. 141 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z reguły nie stanowi żadnego problemu dla komornika œcišgnięcie od emeryta albo rencisty kwot rzędu kilkuset złotych miesięcznie.

Były to sumy zapewniajšce lichwiarzom stały dochód, a jednoczeœnie niewystarczajšce do spłaty zaległych odsetek, nie mówišc już o należnoœć głównej. Nie należały zatem do rzadkoœci sytuacje, w których na skutek zacišgnięcia pożyczki na kwotę kilkuset złotych – a niekiedy jedynie jej poręczenia – niezamożny emeryt spłacał lichwiarzowi wiele tysięcy, a tymczasem dziesištki, a niekiedy nawet setki tysięcy złotych pozostawały do spłaty. Dochodziło nawet do prób egzekucji z mieszkań, na przykład od osoby, która poręczyła pożyczkę w wysokoœci 840 zł z odsetkami w wysokoœci 7 proc. dziennie.

Znane sš także historie osób, które w podobnš pętlę zadłużenia wpadały na skutek zacišgnięcia na lichwiarskich warunkach pożyczki przeznaczonej na sfinansowanie wydatków potrzebnych do w miarę godnego spędzenia œwišt Bożego Narodzenia.

Jak trafnie okreœlił to w jednym ze swoich orzeczeń Sšd Rejonowy w Bydgoszczy, opisany wyżej proceder można okreœlić jako wzięcie dłużnika, zazwyczaj niezamożnego i nieporadnego życiowo, w ekonomicznš niewolę.

Z przykroœciš należy stwierdzić, że ofiary lichwiarzy nie zawsze mogły liczyć na skutecznš ochronę sšdowš. Opisane wyżej problemy wynikały zazwyczaj z tego, że w postępowaniu upominawczym wydawany był nakaz zapłaty kwoty pożyczki wraz z lichwiarskimi odsetkami. Może budzić uzasadnione wštpliwoœci, czy takie nakazy w ogóle powinny były zostać wydane – nawet w postępowaniu upominawczym. Odsetki w wysokoœci kilku procent dziennie składajš się przecież na kilkaset, a niekiedy nawet kilka tysięcy procent rocznie – przy inflacji, która wynosiła wówczas kilka, góra kilkanaœcie procent. Trudno to uznać za zgodne z zasadami współżycia społecznego.

Jeœli zaœ już taki nakaz zapłaty (ewentualnie wyrok zaoczny) wydany już został, nieporadny dłużnik nierzadko nie potrafił skutecznie wnieœć od niego sprzeciwu. Tytuł egzekucyjny stawał się prawomocny i pętla zadłużenia (łšcznie z egzekucjš komorniczš) się zaciskała.

Zakaz lichwy

Problem ten dostrzegł ustawodawca, który ustawš z 7 lipca 2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw (DzU nr 157, poz. 1316) wprowadził odsetki maksymalne (ówczesny art. 359 § 21 k.c.). Obecnie ich wysokoœć nie może przekroczyć dwukrotnoœci odsetek ustawowych.

Nie rozwišzało to jednak problemu lichwiarskich odsetek zasšdzonych w tytułach egzekucyjnych wydanych jeszcze przed 20 lutego 2006 r., czyli przed wejœciem w życie przepisów o odsetkach maksymalnych. W wielu przypadkach wydane przed tš datš prawomocne nakazy zapłaty sš nadal egzekwowane, a lichwiarze co miesišc œcigajš od swych ofiar kolejne kilkaset złotych – mimo że ci spłacili już kilkadziesišt razy więcej, niż pożyczyli (nawet uwzględniajšc inflację).

Z takim problemem musiał się zmierzyć ostatnio Sšd Najwyższy. Chodziło o sprawę jeszcze nie najbardziej drastycznš, w której odsetki okreœlone zostały w kwocie „jedynie" 1 proc. dziennie, a wynikało to nie z umowy pożyczki, lecz umownych odsetek od kwoty objętej fakturš wystawionš przez hurtownika na właœciciela niewielkiego sklepu.

Faktura za dostarczone towary opiewała na kwotę 953,38 zł. Na skutek jednak lichwiarskich odsetek (oraz zaliczania wszelkich wpłat jedynie na zaległe odsetki) wierzyciel wyegzekwował od dłużnika kwotę 16 485,65 zł, a do spłaty pozostało dalsze 56 078 zł.

W tej sytuacji zdesperowany dłużnik wniósł tzw. powództwo przeciwegzekucyjne. Na podstawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. domagał się pozbawienia wykonalnoœci tytułu wykonawczego w całoœci.

Sšd pierwszej instancji powództwo to oddalił. Przy rozpoznawaniu apelacji sšd drugiej instancji postanowił jednak przedstawić do rozstrzygnięcia przez Sšd Najwyższy następujšce zagadnienie prawne:

„Czy zmiana stanu prawnego w zakresie odsetek maksymalnych (art. 359 § 21 k.c.) i nieuwzględnienie tej zmiany przez strony stosunku cywilno-prawnego może być podstawš powództwa opozycyjnego w ramach podstawy z art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c., jeœli zarówno czynnoœć prawna, z której wynika obowišzek zapłaty odsetek umownych, jak i tytuł egzekucyjny pochodzš sprzed dnia 20 lutego 2006 r.?" (III CZP 107/17).

Stanowisko SN

Przy rozpoznawaniu powyższego zagadnienia prawnego, co nastšpiło w uchwale z 15 marca 2018 r., sygn. III CZP 107/17 (LEX nr 2467066), Sšd Najwyższy wzišł pod uwagę, że powództwo opozycyjne, skierowane przeciw tytułowi wykonawczemu, którym jest prawomocne orzeczenie sšdowe, nie może służyć ponownemu merytorycznemu rozpoznaniu sprawy. Nie jest ono œrodkiem prawnym, za pomocš którego można by podważyć prawomocnoœć materialnš orzeczenia.

Z tego względu sama zmiana stanu prawnego po powstaniu tytułu egzekucyjnego nie stanowi podstawy powództwa opozycyjnego – jedynie z tego powodu, że według nowych regulacji prawnych należałoby odmiennie ocenić okreœlone zagadnienia. Powództwo na podstawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. może być skuteczne, gdy nowe regulacje prawne wyraŸnie retroaktywnie odnoszš się do okreœlonych zobowišzań stwierdzonych tytułami wykonawczymi albo ingerujš na przyszłoœć w stwierdzone takimi tytułami zobowišzania.

Sšd Najwyższy wzišł pod uwagę, że celem wprowadzajšcej odsetki maksymalne ustawy z 7 lipca 2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw była eliminacja z obrotu nadmiernych, lichwiarskich odsetek, grożšcych „pętlš zadłużenia". Przemawia to za przyjęciem, że wejœcie w życie tej nowelizacji spowodowało, iż zobowišzania do zapłaty odsetek za opóŸnienie, które stwierdzone były wczeœniej tytułami wykonawczymi, w zakresie, w którym odsetki te przekraczały wysokoœć wprowadzonych w 2006 r. odsetek maksymalnych (art. 359 § 21 k.c.), wygasły i od tego dnia należały się tylko odsetki maksymalne (art. 359 § 22 k.c.).

W zwišzku z tym wejœcie w życie ustawy z 2005 r. w tym zakresie stanowiło zdarzenie, o którym mowa w art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c., mogšce uzasadniać powództwo opozycyjne.

Dodać należy, że chociaż w tamtej sprawie chodziło o wyrok zaoczny, stanowisko wyrażone w uchwale ws. III CZP 107/17 można odnieœć także do innego rodzaju tytułów egzekucyjnych, w szczególnoœci zaœ do nakazów zapłaty w postępowaniu upominawczym.

Za słusznoœciš stanowiska Sšdu Najwyższego poœrednio przemawia także to, że za nadużycie prawa (przepisu art. 451 § 1 in fine k.c.) można uznać zaliczanie przez lichwiarzy wszystkich dokonywanych spłat jedynie na zaległe odsetki. W ten sposób – przy odsetkach rzędu choćby jednego procenta dziennie – dłużnik nie jest nigdy w stanie spłacić należnoœci głównej, choćby była nawet niewielka (zwykle kilkusetzłotowa). Potwierdzajš to okolicznoœci sprawy, w której uchwała o sygn. III CZP 107/17 została wydana.

Skarga nadzwyczajna

Uchwała SN z 15 marca 2018 r. pozwala optymistycznie patrzeć na szanse powództw przeciwegzekucyjnych w tych przypadkach, w których nadal egzekwowane sš prawomocne orzeczenia zasšdzajšce lichwiarskie odsetki zastrzeżone przed wejœciem w 2006 r. w życie przepisów o odsetkach maksymalnych.

Autor jest członkiem Biura Studiów i Analiz Sšdu Najwyższego

ródło: Rzeczpospolita

WIDEO KOMENTARZ

REDAKCJA POLECA

NAJNOWSZE Z RP.PL