Prenumerata 2018 ju˜ż w sprzedża˜y - SPRAWD˜!

Literatura

Stanisław Wyspiański: Pobożny antyklerykał

Żona Teodora i Stanisław Wyspiański ok. 1901. Artysta żył w latach w 1869–1907
Józef Eder/Muzeum Historyczne miasta Krakowa
Biografia Stanisława Wyspiańskiego przypomina bogactwo witraży artysty i imponuje różnorodnoœciš Ÿródeł.

Jego życie wyprzedziło „Doktora Faustusa” Tomasza Manna. Plotkowano, że artystyczne wizje zawdzięczał œmiertelnej w skutkach chorobie wenerycznej, którš zaraziła go w Paryża modelka Paula Gauguina, Annah. Pisał, że modelki odcišgajš go od sztuki, bo najpierw trzeba iœć z nimi do łóżka, by pozowały zgodnie z sugestiami. Ale, jak przypomina w swej ksišżce Monika Œliwińska, chorobš w rzeczywistoœci zaraziła go dziewczyna z krakowskiej drukarni.

Artystyczne uzdolnienia odziedziczył po ojcu Franciszku, cenionym w młodoœci rzeŸbiarzu. Jego dom i pracownia mieœciły się na Kanoniczej, w dawnej łaŸni królewskiej, zwanej Domem Długosza, u stóp Wawelu. Staœ psocił tam, chcšc uruchomić dzwon Zygmunta, za co skarcił go kardynał Dunajewski.

Topografia dzieciństwa tłumaczy m.in. fascynację historiš królewskiego Krakowa, bez której nie powstałoby „Akropolis” i „Bolesław Œmiały”. Polskš mitologię tworzył również dlatego, że rodzina miała patriotyczne tradycje. Obaj dziadkowie pomagali powstańcom. Jednemu z nich Austriacy skonsfiskowali spory majštek.

Uczeń Matejki

Idyllę dzieciństwa przerwała œmierć matki, która zachorowała na gruŸlicę. Ojciec szukał zapomnienia w alkoholu, ale syn z dobrym mieszczańskim pochodzeniem trafił do szkoły kształcšcej przyszłš elitę Krakowa. W klasie był przyszły malarz Józef Mehoffer i przyszły rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, Stanisław Estreicher, którego Staœ odwiedzał w Collegium Maius, w mieszkaniu służbowym ojca Karola, słynnego bibliografa i dyrektora Biblioteki Jagiellońskiej. W kręgu przyjaciół znalazł się Lucjan Rydel, poeta i Pan Młody z „Wesela”. Zagorzali teatromani podziwiali Helenę Modrzejewskš jak na dzisiaj gwiazdy na koncertach.

Opiekę zapewniła Stasiowi siostra matki Joanna Rogowska, ożeniona z Kazimierzem Stankiewiczem, za namowš Jana Matejki. Jego obrazy tworzyły domowš scenografię, a po kilku latach mistrz Jan, dyrektor Szkoły Sztuk Pięknych, powiedział do swego ucznia: „Ja, Stasiu, takš samš szedłem drogš i przeszłoœć była mi ukochana”.

Pod kierunkiem Matejki zarzšdzał restauracjš prezbiterium w koœciele Mariackim. Na rusztowaniach w koœciele poznał Tadeusza Stryjeńskiego, wybitnego krakowskiego architekta, który namówił go na podróż po Europie. Zwiedził Wiedeń, Wenecję, rozkochał się w romańskich katedrach Francji i Niemiec. W Monachium autor frazy „teatr swój widzę ogromny” zachwycił się operami Wagnera. Do Paryża powrócił wraz z Mehofferem. Nie dostali się do paryskiej akademii, klepali biedę, studiujšc prywatnie.

Miał trudny charakter, ale chciał być niezależny: uznawał tylko swoje poglšdy artystyczne, słuchał francuskich mistrzów i malował po swojemu. Jego nerwowoœć rosła z czasem. Gdy się zdenerwował, zapinał krzywo tużurek, kiedy nie miał ochoty na rozmowę zamykał się za równo zapiętym surdutem. Widzšc nieżyczliwych sobie ludzi – opuszczał towarzystwo.

W Krakowie jego romans z Teodorš Teofilš Pytkowš, wiejskš dziewczynš o topornej urodzie, zatrudnionš w domu ciotki, zadziwił wszystkich. Długo się z niš nie żenił. Swojš nieœlubnš córkę trzymał do chrztu jako ojciec chrzestny, dlatego Koœciół nie chciał go z poczštku uznać oficjalnym ojcem.

Teosi nie wpuszczano na krakowskie salony. Ale Stanisław cenił jej orientację w kulturze ludowej i dopisywał przyœpiewki do „Wesela” i „Legendy”, którš debiutował jako dramaturg. Kiedy Lucjan Rydel nie zaprosił Teodory na œlub, Wyspiański miał zbojkotować wesele i nie powstałoby arcydzieło, które opisuje polskie rozdarcie. Sztukę przyjęto w teatrze z dystansem, ale sukces był kolosalny.

Pisarz żartował, że już nikt nie zaprosi go na wesele, ale zarobił 7 tysięcy guldenów, podwójnš rocznš pensję pułkownika. Scenografem się, stał gdy obchodzono rocznicę urodzin Mickiewicza. Zrewolucjonizował myœlenie o teatrze i jako pierwszy wystawił adaptację całych „Dziadów”. W „Warszawiance” chciał wprowadzić na scenę oddział na koniach. Wieszcza dostrzegł w nim Piłsudski, Modrzejewska nazywała Mistrzem.

Szarpaninš była walka o polichromie i witraże w koœciele Franciszkanów oraz œw. Krzyża. Konkurentowi podstępem wydarł projekty, zamknšł go w domu. Sprawa oparła się o policję.

Najbardziej przeżył, gdy ominęły go prace konserwatorskie na Wawelu. Potajemnie zdobył wymiary katedry i zaprojektował witraże, ilustrujšc je poematami historycznymi „Bolesław Œmiały”, „Henryk Pobożny”, „Kazimierz Wielki”. Króla przedstawił jako szkielet w koronie.

Był pobożny, ale nie rozumiano go. Nie chciał kopiować, tylko tworzyć. Konserwatyœci tego nie tolerowali. Miał też przeciwko sobie biskupa Puzynę. W „Wyzwoleniu” zrobił z niego niemal inkwizytora. W „Klštwie” opisał romans podkrakowskiego księdza. Wystawienie zablokowali duchowni.

Zużyty katafalk

Gdy choroba się nasilała, rodzina klepała biedę, a o jego zemdleniu w teatrze pisała prasa. Rozpadało mu się podniebienie, miał halucynacje, napady zazdroœci o żonę. Zatruty lekarstwami trafił na detoks do psychiatryka, gdzie przyjmowano „alkoholistów, morfinistów”. Ostatnim utworem, który dyktował, nie mogšc pisać, był „Zygmunt August” o małżeństwie króla z Barbarš Radziwiłłównš, którego nikt nie chciał uznać. Znamienne.

Umierał w podkrakowskich Węgrzcach, poruszajšc się na wózku. Do znajomych docierały wieœci, że podarowany mu kilogram kawioru zjadła Teodora, która pienišdze wydawała na futra i alkohol, serwujšc go także mężowi, co było zakazane. Sytuacja przerastała prostš kobietę. Wychodzšc ponownie za mšż nie zaznała szczęœcia. Przed œmierciš w 1957 r. recytowała w szpitalu „Wesele”.

Wyspiańskiego żegnało 40 tysięcy rodaków. Czwarty wieszcz pisał, że „pospolitoœć skrzeczy” i na pogrzebie nie było inaczej. Na katafalku położono mu zużyty aksamit, było mniej lichtarzy, niż zapłacono, wieniec w ostatniej chwili przerabiano. „A to Polska właœnie”.

ródło: Rzeczpospolita

WIDEO KOMENTARZ

REDAKCJA POLECA

NAJNOWSZE Z RP.PL