Pracownik wykonujący pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze może starać się o emeryturę pomostową. Zasady nabywania prawa do tego świadczenia określa ustawa z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (tekst jedn. DzU z 2018 r., poz. 1924).

Szczególne warunki...

Prace w szczególnych warunkach to prace związane z czynnikami ryzyka, które z wiekiem mogą z dużym prawdopodobieństwem spowodować trwałe uszkodzenie zdrowia. Chodzi o prace wykonywane w szczególnych warunkach środowiska pracy, determinowanych siłami natury lub procesami technologicznymi, które mimo zastosowania środków profilaktyki technicznej, organizacyjnej i medycznej stawiają przed pracownikami wymagania przekraczające poziom ich możliwości, ograniczony w wyniku procesu starzenia się jeszcze przed osiągnięciem wieku emerytalnego, w stopniu utrudniającym ich pracę na dotychczasowym stanowisku.

Czynniki ryzyka związane z charakterem wykonywanych prac wynikają zasadniczo:

- z sił natury – jak prace pod ziemią, pod lub na wodzie, prace w powietrzu, albo

- ze stosowanych procesów technologicznych – jak prace w warunkach gorącego lub zimnego mikroklimatu, bardzo ciężkie prace fizyczne, w warunkach podwyższonego ciśnienia atmosferycznego, ciężkie prace fizyczne związane z bardzo dużym obciążeniem statycznym wynikającym z konieczności pracy w wymuszonej, niezmiennej pozycji ciała.

Enumeratywny wykaz prac w szczególnych warunkach uprawniających do emerytury pomostowej określa załącznik nr 1 do ustawy. Wśród nich wymienione są prace bezpośrednio:

- przy przeróbce mechanicznej węgla oraz rud metali lub ich wzbogacaniu,

- przy produkcji koksu w bateriach koksowniczych,

- związane z urabianiem minerałów skalnych,

- przy zalewaniu form odlewniczych, transportowaniu naczyń odlewniczych z płynnym, rozgrzanym materiałem,

- przy obsłudze wielkich pieców oraz pieców stalowniczych lub odlewniczych, przy obsłudze agregatów i urządzeń do produkcji metali nieżelaznych,

- prace murarskie bezpośrednio w piecach hutniczych, odlewniczych, bateriach koksowniczych oraz w piecach do produkcji materiałów ceramicznych,

- przy kuciu ręcznym w kuźniach bądź drążeniu tuneli w górotworze.

Czytaj więcej

Dla kogo emerytura pomostowa

... albo charakter pracy

Z kolei prace o szczególnym charakterze to prace wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość należytego wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia się.

Enumeratywny wykaz prac o szczególnym charakterze uprawniających do emerytury pomostowej określa załącznik nr 2 do ustawy. Wśród nich jest praca:

- pilotów statków powietrznych (pilot, instruktor), kontrolerów ruchu lotniczego, mechaników lotniczych związane z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo statków powietrznych na płycie lotniska,

- nawigatorów na statkach morskich oraz pilotów morskich,

- maszynistów pojazdów trakcyjnych i kierowników pociągów, prace bezpośrednio przy ustawianiu drogi przebiegu pociągów i pojazdów metra, funkcjonariuszy straży ochrony kolei,

- kierowców autobusów, trolejbusów oraz motorniczych tramwajów w transporcie publicznym,

- kierowców pojazdów uprzywilejowanych,

- kierowców pojazdów przewożących towary niebezpieczne wymagające oznakowania pojazdu tablicą ostrzegawczą barwy pomarańczowej, prace operatorów żurawi wieżowych, prace przy bezpośrednim sterowaniu procesami technologicznymi mogącymi stwarzać zagrożenie wystąpienia poważnej awarii przemysłowej ze skutkami dla bezpieczeństwa publicznego.

Przesłanki do spełnienia

Prawo do emerytury pomostowej – przy uwzględnieniu odmiennych okresów stażu pracy oraz wieku przewidzianych dla poszczególnych grup pracowników, uregulowanych w art. 5-12 ustawy – przysługuje pracownikowi, który spełnia łącznie następujące warunki:

- urodził się po 31 grudnia 1948 r.,

- ma okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wynoszący co najmniej 15 lat,

- osiągnął wiek wynoszący co najmniej 55 lat dla kobiet i co najmniej 60 lat dla mężczyzn,

- ma okres składkowy i nieskładkowy, ustalony na zasadach określonych w art. 5-9 i art. 11 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn,

- przed 1 stycznia 1999 r. wykonywał prace w szczególnych warunkach lub prace w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy lub art. 32 i art. 33 ustawy o emeryturach i rentach z FUS,

- po 31 grudnia 2008 r. wykonywał pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3,

- nastąpiło rozwiązanie z nim stosunku pracy.

Rozwiązanie umowy

Ubezpieczony musi spełniać wszystkie te warunki najpóźniej w chwili wydania decyzji przez ZUS. Taką przesłanką jest również rozwiązanie stosunku pracy. Pracownicy często jednak składają wnioski o przyznanie emerytury pomostowej, mimo trwającego zatrudnienia. Z jednej bowiem strony nie mają pewności, czy ZUS przyzna im prawo do świadczenia, a z drugiej obawiają się utraty pracy. Szukając kompromisowego wyjścia często składają wnioski do ZUS „na próbę", aby się przekonać, jak organ rentowy lub sąd oceni ich szansę na prawo do emerytury pomostowej.

Jeżeli jednak ubezpieczony nie dołączy do wniosku o emeryturę pomostową dowodu rozwiązania umowy o pracę, sąd może w ogóle nie oceniać przesłanek nabycia prawa do tego świadczenia. Jak stwierdził Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 12 czerwca 2018 r. (III AUa 521/17) niespełnienie warunku rozwiązania umowy o pracę uniemożliwia dalsze rozpoznawanie sprawy i prowadzenie postępowania dowodowego na okoliczność wykonywania przez ubezpieczonego pracy w szczególnych warunkach przez wymagany okres. Takie bowiem ustalenie, wobec nie rozwiązania umowy o pracę, nie doprowadziłoby do zmiany zaskarżonej decyzji postulowanej przez skarżącego, a jedynie powodowałoby nieuzasadnione przedłużenie postępowania.

Gdy ubezpieczony zdecyduje się na ponowne ubieganie się o prawo do emerytury pomostowej po rozwiązaniu umowy o pracę, zarówno ZUS, jak i sąd badają okoliczność rozwiązania stosunku pracy na dzień złożenia ponownego wniosku w organie rentowym.

Utrwalone stanowisko judykatury potwierdza, że skoro rozwiązanie umowy o pracę jest ustawowym warunkiem nabycia prawa do emerytury pomostowej, to musi on być spełniony w chwili ubiegania się o świadczenie. Brak spełnienia tego warunku w chwili wydania decyzji i rozpoznawania sprawy przez sąd uzasadnia oddalenie odwołania bez potrzeby badania spełnienia kolejnych warunków do nabycia prawa do tego świadczenia. W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zadaniem sądu jest bowiem ocena legalności decyzji rentowej według stanu rzeczy w chwili jej wydania. Wszystko, co ma walor nowości po wniesieniu odwołania, nie powinno podlegać ocenie sądu, bowiem „nowości" te powinien w pierwszej kolejności ocenić organ rentowy.

Czytaj więcej

Emerytura pomostowa: ważny wiek a nie złożenie wniosku

Analiza legalności

Postępowanie sądowe w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych – które ma charakter odwoławczy i kontrolny – ogranicza się do sprawdzenia zgodności z prawem decyzji wydanej przez organ rentowy. Takie badanie jest możliwe tylko przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w chwili wydania decyzji, a więc w dniu ustalenia przez ZUS prawa do świadczenia w decyzji.

W postępowaniu odwoławczym sąd weryfikuje jedynie ustalenia dokonane przez organ rentowy. Przeniesienie sprawy na drogę sądową w drodze odwołania od decyzji ZUS ogranicza się zatem do okoliczności uwzględnionych w decyzji, a spornych między stronami. Poza tymi okolicznościami spór sądowy nie może zaistnieć.

Sąd może zmienić decyzję ZUS tylko wtedy, gdy jest ona wadliwa. Nie może natomiast zastępować organu kompetentnego do jej wydania, jeżeli ten nie rozpoznał istoty sprawy w całości (tak m.in. Sąd Apelacyjny w Lublinie w wyroku z 13 grudnia 2018 r., III AUa 606/18).

Odstępstwo wyjątkowo

W niektórych przypadkach dopuszczalne są jednak odstępstwa od zasady spełnienia wszystkich przesłanek łącznie w dacie wydania decyzji przez ZUS.

Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z 5 marca 2019 r. (III AUa 64/19) stwierdził, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zasadą jest konieczność spełniania wszystkich przesłanek nabycia prawa do świadczenia na chwilę wydania zaskarżonej decyzji, a uwzględnienie możliwości spełnienia po dacie decyzji jest dopuszczalne tylko wyjątkowo. Nie jest wykluczone uwzględnienie również faktu rozwiązania stosunku pracy po dacie wydania decyzji, ale zawsze jest to na zasadzie pewnego wyjątku, a spełnienie samej tej przesłanki nie może być kontrowersyjne; musi być pewne.

Stosowanie art. 316 kodeksu postępowania cywilnego na gruncie spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych doznaje tutaj pewnego wyłomu. Wspomnianą bowiem zasadą jest, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych sąd bierze pod uwagę stan rzeczy z chwili wydania zaskarżonej decyzji. Jednak w przypadku, gdy ostatnia przesłanka – rozwiązanie umowy o pracę – spełniła się w toku postępowania sądowego i jest to niewątpliwe, to sąd może wydać wyrok biorąc za podstawę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy. Nic nie stoi na przeszkodzie przyznania emerytury pomostowej, gdy stała się ona wymagalna dopiero w toku postępowania sądowego (tak m.in. SN w wyrokach z: 10 marca 1998 r., II UKN 555/97; 2 sierpnia 2007 r., III UK 25/07).

Autor jest radcą prawnym