Chemioterapia to metoda leczenia chorób nowotworowych, w której za pomocą odpowiednich leków (leki cytostatyczne) niszczone są komórki nowotworowe.

Radioterapia natomiast polega na naświetlaniu konkretnego miejsca – takiego jak guz lub miejsce po jego operacyjnym usunięciu – dużymi dawkami promieniowania jonizującego.

Zarówno stosowanie leków przeciwnowotworowych, jak i promieniowania jonizującego ma na celu zniszczenie komórek nowotworowych. Leczenie tego typu może wpływać na funkcjonowanie całego organizmu, skutkując takimi dolegliwościami jak zaburzenia odczuwania smaku i zapachu, brak apetytu, dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego (nudności, wymioty, biegunki), co prowadzić może do pogorszenia stanu odżywienia a w konsekwencji do osłabienia i obniżenie odporności. U części pacjentów obserwowane jest także wysychanie śluzówek, objawiające się suchością w jamie ustnej. Wszystko to, jak również sama obecność nowotworu, wymaga zastosowania odpowiedniej diety, której celem jest przede wszystkim regeneracja i wzmocnienie organizmu chorego.

Jak wygląda dieta u osoby walczącej z chorobą nowotworową?

Pacjent onkologiczny poddawany chemioterapii czy radioterapii potrzebuje dobrze zbilansowanej diety, czyli takiej, która dostarczać będzie mu wszystkich niezbędnych składników odżywczych (białka, tłuszczy, węglowodanów, witamin i składników mineralnych) zgodnie z jego zapotrzebowaniem – może być bowiem osłabiony zarówno samą chorobą, jak i zastosowaną terapią. Podstawowymi zadaniami diety są:

zapobieganie niedożywieniu – co jest istotne zwłaszcza przy obniżonym apetycie u chorego oraz opisywanych wcześniej dolegliwościach ze strony przewodu pokarmowego;

wzmocnienie organizmu poprzez dostarczenie mu odpowiedniej ilości składników odżywczych;

minimalizowanie dolegliwości będących efektem prowadzonej terapii;

wspomaganie funkcjonowania układu odpornościowego, co może przyczynić się do obniżenia ryzyka infekcji w trakcie terapii.

Warto pamiętać, że w przypadku wszystkich pacjentów onkologicznych dieta powinna spełniać kilka istotnych warunków.

Autopromocja
ORZEŁ INNOWACJI

Zgłoś swój projekt w konkursie dla startupów i innowacyjnych firm

WEŹ UDZIAŁ

Odpowiednia podaż białka – podczas choroby nowotworowej zapotrzebowanie na białko może być nawet dwukrotnie wyższe w porównaniu do osób zdrowych (u których wynosi ono 0,8 g/kg należnej masy ciała). Jest to związane m.in. ze wzmożoną pracą układu odpornościowego oraz procesami odbudowy i regeneracji zdrowych tkanek, które mogły ulec uszkodzeniu podczas np. radioterapii.

Pokrycie zapotrzebowania na witaminy – należy zwrócić szczególną uwagę w diecie pacjenta onkologicznego na witaminy antyoksydacyjne takie jak np. witamina A (w tym głównie beta-karoten), C i E, które wykazują działanie przeciwzapalne, chroniąc komórki przed uszkodzeniem, neutralizując w organizmie tzw. wolne rodniki.

Odpowiednia ilość i rodzaj tłuszczu – najważniejsze w diecie pacjenta onkologicznego są nienasycone kwasy tłuszczowe, których głównym źródłem są produkty roślinne i ryby. Na szczególną uwagę zasługują wielonienasycone kwasy tłuszczowe grupy omega-3, które mogą zmniejszać stan zapalny i wspomagać odporność organizmu. Znajdziemy je w tłustych rybach morskich, orzechach, olejach roślinnych. Unikać należy natomiast tłuszczów zwierzęcych tj. smalec, słonina czy tych zawartych m.in. w tłustych mięsach i wędlinach. Ograniczać należy także potraw smażonych w głębokim tłuszczu niezależnie od rodzaju zastosowanego tłuszczu.

Odpowiednia ilość i rodzaj węglowodanów – są one przede wszystkim źródłem energii dla organizmu. Jeśli są dobrze tolerowane, warto wybierać przede wszystkim węglowodany złożone, których źródłem są pełnoziarniste produkty zbożowe i warzywa. Węglowodany proste (cukry) nie są polecane w diecie osób z chorobą nowotworową, gdyż ich nadmiar może prowadzić do nasilenia stanu zapalnego. Dlatego należy ograniczyć słodycze, słodkie przekąski, pieczywo cukiernicze, słodzone napoje, syropy.

Unikanie substancji o potencjalnym działaniu kancerogennym – zaliczamy do nich zanieczyszczenia obecne w produktach spożywczych, a także różne substancje powstające podczas przetwórstwa żywności, szczególnie obróbki w wysokiej temperaturze. Zaleca się unikanie produktów wędzonych, długo grillowanych lub długo smażonych w wysokiej temperaturze (mięsa i ryb). Ograniczyć należy również żywność wysoko przetworzoną, zawierającą substancje konserwujące tj. azotyny, azotany (m.in. występujące w wędlinach), a także trzeba unikać aflatoksyn, które mogą być obecne w starych orzechach czy spleśniałych ziarnach zbóż. 

Dieta przy chemioterapii

Jednym z sukcesów właściwie prowadzonej opieki dietetycznej jest czerpanie przez pacjenta przyjemności z jedzenia. Podczas chemioterapii pacjent może odczuwać różnego rodzaju dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, które zniechęcają go do spożywania posiłków. Do tego dochodzi osłabienie apetytu oraz zaburzenia odczuwania smaku i metaliczny posmak w ustach. Oto kilka sposobów, które mogą pomóc zmniejszyć niekorzystne efekty związane z terapią.

Przekąska zawsze w pogotowiu – warto mieć pod ręką produkty, które pacjent lubi, których jedzenie sprawią mu przyjemność, a jednocześnie stanowić będzie zdrowszy zamiennik dla słonych i słodkich przekąsek. Dobrym pomysłem mogą być np. świeże lub suszone owoce i orzechy zamiast cukierków, ulubione warzywa podane w formie pasków, koreczków czy past na pieczywo, wafle ryżowe zamiast ciastek.

Częste i mniejsze posiłki – spożywanie niewielkich objętościowo posiłków, ale częściej (5–6 razy dziennie) może być dobrym rozwiązaniem. Zwiększa to szanse na zjedzenie przez pacjenta całego posiłku, a mniejsza porcja jest łatwiejsza do strawienia. Gdy samopoczucie pacjentów się poprawi, można spróbować z nieco większymi porcjami.

Dodatkowa porcja „odżywczych” kalorii – w przypadku, gdy pacjent nie jest w stanie pokryć zapotrzebowania na składniki odżywcze tradycyjną dietą, lekarz zalecić może wprowadzenie do diety doustnych preparatów odżywczych, których przykładem jest

 

Nutridrink Protein

. Stanowi on skoncentrowane źródło energii i składników odżywczych w małej objętości (125 ml), czyli pół szklanki. Cechuje się wysoką zawartością białka, dlatego znajduje zastosowanie jako wsparcie żywieniowe, m.in. w przypadku pacjentów onkologicznych, u których zapotrzebowanie na ten składnik jest zwiększone. Płynna forma i specjalnie opracowane smaki sprawiają, że łatwiej go spożyć zarówno pacjentom cierpiącym na problemy z przełykaniem produktów stałych, jak i osobom z zaburzeniem czucia smaku.

Różnorodne smaki – upodobania żywieniowe mogą zmieniać się przez całe życie i w każdym wieku. Produkty, które dawniej były przez nas uznane za niesmaczne, nagle mogą zacząć nam smakować. Dlatego też warto w każdym wieku próbować różnych produktów i wracać do produktów, które dawniej nam nie smakowały. W przypadku pacjentów onkologicznych przechodzących chemioterapię, u których może dochodzić do zmian w odczuwaniu smaków i zapachów, podawanie zróżnicowanych potraw sprawi, że odnajdą produkty, których jedzenie sprawi im przyjemność.

Lekka aktywność fizyczna – wzmaga apetyt i poprawia pracę przewodu pokarmowego, dobrym rozwiązaniem będą spacery na świeżym powietrzu.

Na zaburzenia w odczuwaniu smaku pomóc mogą zioła – przyprawiane nimi potrawy będą pełne smaku i aromatu (np. majeranek, bazylia, oregano, kolendra, koper, cynamon, imbir, słodka papryka). Z powodzeniem zastąpią sól i gotowe mieszanki przyprawowe, które często składają się głównie z soli.

Lekkie menu – w przypadku dolegliwości pokarmowych, a także bólu w obrębie jamy ustnej i gardła należy zrezygnować z potraw ostrych, jak również unikać kwaśnych soków i owoców oraz dań zbyt zimnych lub gorących.

Pamiętać też należy o odpowiednim nawodnieniu organizmu. Zaleca się spożywanie ok. 2 litrów wody na dobę – najlepiej pomiędzy posiłkami, a nie w trakcie, aby nie powodować zbyt szybkiego uczucia nasycenia i pełności w żołądku. 

Dieta przy radioterapii

Podobnie jak w przypadku posiłków podczas chemioterapiidieta przy radioterapii powinna być również bogata w białko, dostarczać organizmowi odpowiednich ilości składników mineralnych i witamin (zwłaszcza wspomnianych antyoksydantów), wspomagać terapię i zapobiegać utracie masy ciała.

Warto pamiętać o dodatkowych zaleceniach dietetycznych – często pomagają one złagodzić dolegliwości będące wynikiem  radioterapii.

Dieta powinna być lekkostrawna, czyli taka, która wyklucza produkty długo zalegające w żołądku, wzdymające i powodujące dyskomfort trawienny. Skupia się natomiast na włączeniu do jadłospisu dań gotowanych, duszonych, z niewielką ilością tłuszczu, działających oszczędzająco na błonę śluzową jelita.

Należy unikać potraw ostro przyprawionych, słodzonych napojów gazowanych i niegazowanych, tłustego mięsa i wędlin, produktów wędzonych, marynowanych, mocno solonych, smażonych w głębokim tłuszczu, mocnej kawy, alkoholu oraz słodyczy.

Warto jest spożywać posiłki często, ale niezbyt obfite (5–6 posiłków na dobę to optymalna liczba).

Podstawowym źródłem energii powinny być węglowodany złożone, czyli produkty zbożowe (należy unikać cukrów prostych).

Konsystencja diety powinna być dopasowana do możliwości spożycia jej przez pacjenta. W przypadku, gdy pacjent ma kłopoty ze spożyciem niektórych form produktów (np. twardych, trudnych do pogryzienia), należy podawać dania w formie rozdrobnionej np. w postaci musów, koktajli czy purre.

Optymalna ilość przyjmowanych płynów to ok. 2 l na dobę, podawanych między posiłkami.

Przez około 2 godziny przed i po naświetlaniu nie należy spożywać pokarmów.

Radioterapia okolic miednicy może skutkować wystąpieniem biegunek, a także nietolerancji laktozy i/lub glutenu. Konieczne może wówczas być zastosowanie przez pewien czas diety bezlaktozowej i/lub bezglutenowej. Zaleca się dodatkowo picie zagotowanego siemienia lnianego, które powleka śluzówkę jelita i wspomaga jej regenerację. Warto również zwiększyć spożycie produktów bogatych w potas (m.in. ziemniaki, ryż, banany, przecier pomidorowy), który organizm może nadmiernie tracić w wyniku biegunek.

W przypadku radioterapii okolic głowy mogą wystąpić zaburzenia odczuwania smaku oraz zmniejszone wydzielanie śliny (suchość w ustach) – warto wówczas spożywać potrawy z aromatycznymi ziołowymi sosami oraz zupy krem z dodatkiem przypraw np. imbiru, kurkumy.

U pacjentów poddawanych naświetleniom klatki piersiowej może dojść do rozwoju refluksu żołądkowo-przełykowego objawiającego się m.in. bólem i pieczeniem w okolicy mostka (potocznie nazywanego zgagą). W takim przypadku dobrym rozwiązaniem będzie zastosowanie opisywanej wcześniej diety lekkostrawnej.  

Podobnie jak w przypadku chemioterapii, jeśli pacjent nie jest w stanie pokryć zapotrzebowania na składniki odżywcze tradycyjną dietą, lekarz zalecić może włączenie doustnych preparatów odżywczych jako uzupełnienie diety. Przykładem takiego preparatu jest Nutridrink Protein, który może być spożywany jako oddzielny posiłek np. na II śniadanie lub jako dodatek do dania np. do owocowego koktajlu. 

Skomponowana dieta dla pacjentów onkologicznych powinna być smaczna i zdrowa, nie powodować nasilenia ewentualnych dolegliwości związanych z terapią, a przede wszystkim dostarczyć pacjentowi odpowiedniej ilości składników odżywczych. 

Bibliografia 

Dąbrowska M., Ogólne zalecenia żywieniowe w trakcie radioterapii, http://www.onkocafe.pl/onkoporady/73-ogolne-zalecenia-zywieniowe-w-trakcie-radioterapii, dostęp 24.07.20. 

Maksimowicz T., Karwowska A., Fiłon J., Grzegorczyk E., Kmiecik G., Karczewski J., Zawartość witamin antyoksydacyjnych w racjach pokarmowych chorych z Białostockiego Centrum Onkologii poddawanych chemioterapii i radioterapii (doniesienie wstępne), „Bromatologia i chemia toksykologiczna” XLIV, 2011, 3, s. 459–463. 

Solecka M., Jak powinien odżywiać się pacjent onkologiczny?, https://www.zwrotnikraka.pl/zalecenia-zywieniowe-w-trakcie-choroby-nowotworowej/, dostęp 24.07.20. 

Wnęk D., Dieta w radioterapii, https://www.mp.pl/pacjent/dieta/niedozywienie/110140,dieta-w-radioterapii, dostęp 24.07.20. 

Wolin J., Najpowszechniejsze pozaoperacyjne metody leczenia nowotworów, https://www.medonet.pl/zdrowie/zdrowie-dla-kazdego,najpowszechniejsze-pozaoperacyjne-metody-leczenia-nowotworow,artykul,1628450.html, dostęp 21.07.20.

Materiał Promocyjny