MSSF 9 „Instrumenty finansowe" obowiązuje od ponad pół roku i jednostki sporządzające sprawozdania według MSSF powinny były przywyknąć do stosowania go w swojej działalności. W praktyce, szczególnie gdy jednostki nie publikują śródrocznych sprawozdań finansowych, prace nad MSSF 9 wciąż jeszcze mogą trwać i wpływ nowego standardu będzie można w pełni ocenić dopiero na początku przyszłego roku, kiedy to opublikowane zostaną pełne sprawozdania roczne za rok 2018. Stopień zaawansowania prac jest z reguły wyższy w jednostkach, które publikują raporty kwartalne i półroczne. W takich jednostkach, nawet jeśli ocena wpływu nowego standardu w sprawozdaniu finansowym za rok 2017 była lakoniczna i nie zawierała ilościowej oceny wpływu nowego standardu na dane w tym raporcie, to już w sprawozdaniu kwartalnym konieczne było zawarcie danych bazujących na MSSF 9. Niestety, nie oznacza to jednak, że w każdym przypadku sprawozdanie kwartalne dostarczyło oczekiwanych informacji. Możliwe, że więcej informacji znajdzie się w sprawozdaniach półrocznych lub dopiero w raportach rocznych za 2018 rok.

Utrata wartości...

Głównym obszarem, w jakim spodziewano się wpływu przejścia na MSSF 9, była utrata wartości aktywów finansowych, szczególnie w podmiotach sektora finansowego. Globalne ankiety Deloitte przygotowywane przed wejściem standardu w życie wskazywały, że odpisy na utratę wartości mogą wzrosnąć średnio o 20 proc. Dla pięciu największych banków notowanych na GPW, średni wzrost poziomu rezerw wyniósł 28 proc., przy czym w poszczególnych jednostkach miał on rozpiętość od 4 proc. do 74 proc.. Niektóre banki wskazywały w ujawnieniach, że wpływ MSSF 9 może się jeszcze zmienić z uwagi na spodziewane rekomendacje KNF dotyczące interpretacji standardu, np. w zakresie klasyfikacji aktywów finansowych z oprocentowaniem zawierającym mnożnik wyższy niż 1 (odniesiony np. do stopy redyskonta weksli NBP). W ujawnieniach wskazywano także, że wpływ MSSF 9 może ulec zmianie po opublikowaniu przez KNF spodziewanych zmian w Rekomendacji R, która dotyczy utraty wartości aktywów finansowych. Można jednak oczekiwać, że wspomniana regulacja będzie opublikowana dopiero w przyszłym roku, dlatego wpływ nie tyle samego MSSF 9, ile jego interpretacji w Polsce będzie można zaobserwować dopiero w sprawozdaniach finansowych banków w 2019 roku.

Warto dodać, że w globalnych dyskusjach powdrożeniowych wskazuje się na zróżnicowanie poziomu wzrostu rezerw w bankach przy przejściu na MSSF 9. Jako powody wskazuje się m.in. wcześniejsze dostosowywanie poziomu rezerw MSR 39 „Instrumenty finansowe: ujmowanie i wycena" przez zwiększanie „konserwatyzmu" w ich liczeniu. Dzięki temu efekt przejścia na MSSF 9 nie był aż tak silny, jaki można by zaobserwować, gdyby nie wprowadzano wspomnianych zmian dostosowawczych w ramach MSR 39. Z drugiej strony, dla niektórych portfeli aktywów finansowych horyzont oczekiwanej straty pod MSR 39 był wyższy niż wymagany przez MSSF 9 dla aktywów w tzw. koszyku 1 (bez znaczącego wzrostu ryzyka kredytowego). Wynikało to z przyjmowanego horyzontu identyfikacji straty (LIP – loss identification period) przekraczającego 12 miesięcy wymaganych przez MSSF 9. Dla takich portfeli przejście na MSSF 9 skutkowało spadkiem poziomu rezerw. Zatem paradoksalnie, wbrew częstej krytyce MSSF 9 za jego zbyt dużą elastyczność, w pewnym sensie nastąpiło uspójnienie podejścia w zakresie rezerw na straty kredytowe, co w końcu było jednym z głównych celów zastąpienia MSR 39 nowym standardem.

... klasyfikacja i wycena

Zgodnie z oczekiwaniami, w zakresie klasyfikacji i wyceny wpływ MSSF 9 nie był tak znaczący jak przy utracie wartości. W pięciu największych bankach przejście na MSSF 9 spowodowało średni spadek wartości aktywów o niespełna 0,1 proc. Z kolei w przedsiębiorstwach, wpływ przejścia na MSSF 9 w tym obszarze wynikał – o ile w ogóle wystąpił – m.in. z konieczności zmiany wyceny z kosztu historycznego na wartość godziwą dla inwestycji w instrumenty kapitałowe.

Wpływ przejścia w przedsiębiorstwach

W sprawozdaniach finansowych największych przedsiębiorstw notowanych na GPW ujawniony wpływ przejścia na MSSF 9 odniesiony do wyniku netto jednostek wynosił od 1 do 4 proc., natomiast niektóre podmioty wskazały, że wpływ ten jest niematerialny i z tego względu nie podano wartości liczbowych. Z kolei część spółek spoza sektora finansowego wskazywała, że wpływ MSSF 9 może być różny od ujawnionego w sprawozdaniu rocznym za 2017 r. z racji prowadzonych jeszcze prac wdrożeniowych czy też weryfikacji i zatwierdzania wyników takich prac.

Raczej bez przekształceń

Autopromocja
Nowość!

Trzy dostępy do treści rp.pl w ramach jednej prenumeraty

ZAMÓW TERAZ

Zgodnie z oczekiwaniami, jednostki nie wykazały zainteresowania możliwością przekształcania danych porównawczych w sprawozdaniach za rok finansowy, w którym po raz pierwszy zastosowano MSSF 9. Wśród spółek WIG 20 noty dotyczące przejścia na MSSF 9 albo zawierały informację o podjętej decyzji o zastosowaniu MSSF 9 retrospektywnie bez przekształcania danych porównawczych albo nie odnosiły się do tej kwestii, wskazując jedynie, że oczekiwany wpływ jest nieistotny. Podobne podejście obserwuje się na całym świecie – podmioty, które decydują się na przekształcanie danych porównawczych, należą do wyjątków.

Czy sprawozdania za 2018 r. zaskoczą

Na podstawie opisanego stanu bieżącego można zakładać, że prace nad MSSF 9 w części jednostek spoza sektora finansowego jeszcze trwają i dokładny wpływ poznamy dopiero za kilka miesięcy. Nie wydaje się jednak, żeby wpływ ten zaskoczył w sensie ilościowym. Natomiast może zdarzyć się tak, że zakres prac związanych z MSSF 9 zaskoczy wspomniane spółki swoim rozmiarem, szczególnie w zakresie wymaganych ujawnień, które – warto podkreślić – wymagają nakładu pracy i warto je zaplanować możliwie wcześnie. Z kolei w sektorze finansowym, w którym prace wdrożeniowe praktycznie dobiegły końca, możliwe są jeszcze zmiany wynikające z potencjalnych nowych interpretacji zarówno ze strony regulatorów krajowych, jak i międzynarodowych.

Sprawozdania roczne za 2018 rok mogą w pewnym stopniu zaskoczyć ujawnieniami wymaganymi przez MSSF 7 „Instrumenty finansowe: ujawnianie informacji" (w wersji z 2014 r., tj. zmienionej przez MSSF 9). Zakres ujawnień w sprawozdaniach śródrocznych w zakresie instrumentów jest (a w zasadzie powinien być) szerszy niż w sprawozdaniach śródrocznych z wcześniejszych lat, ponieważ ostatnie pełne sprawozdania finansowe są oparte jeszcze o wymogi MSR 39 i nie ma możliwości łącznego czytania sprawozdań śródrocznych z roku 2018 z pełnym sprawozdaniem za rok 2017. Z drugiej strony, zakres ujawnień w sprawozdaniach jest mniej obszerny niż w sprawozdaniu rocznym. Obserwuje się zróżnicowanie w stopniu szczegółowości ujawnianych informacji w sprawozdaniach za pierwszy kwartał 2018. Niektóre podmioty w sprawozdaniu rocznym wspominają jedynie o oczekiwanym nieistotnym wpływie przejścia na MSSF 9, a sprawozdanie za pierwszy kwartał nie odnosi się do MSSF 9. Dlatego pełen obraz sytuacji będzie dostępny dopiero na początku przyszłego roku.

MSSF a polskie przepisy

W szczególnej sytuacji znajdują się jednostki, które sporządzają jednostkowe sprawozdania finansowe według ustawy o rachunkowości i stosownych rozporządzeń o ujmowaniu i wycenie instrumentów finansowych, a których skonsolidowane sprawozdania finansowe oparte są na MSSF. Dotychczas, różnice pomiędzy MSSF, a polskimi przepisami w zakresie instrumentów finansowych były w mniejszym lub większym stopniu dopasowane – stosowne rozporządzenia ministra finansów we wspomnianym zakresie bazowały w dużej mierze na MSR 32 i MSR 39.

Należy przy tym zauważyć, że przepisy dla poszczególnych typów podmiotów są w polskich przepisach zróżnicowane.

Przykład

W rozporządzeniu ogólnym (tj. rozporządzeniu ministra finansów z 12 grudnia 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych; tekst jedn. DzU z 2017 r. poz. 277), które obowiązuje w przedsiębiorstwach, jedną z kategorii aktywów finansowych są pożyczki udzielone i należności własne. Z kolei w rozporządzeniu dla banków (rozporządzenie ministra finansów z 1 października 2010 r. w sprawie szczególnych zasad rachunkowości banków; tekst  jedn. DzU z 2013 r. poz. 329 ze zm.), kategoria ta jest zdefiniowana tak samo jak w MSR 39, czyli jako pożyczki i należności. Oznacza to, że nabyte wierzytelności mogły być w bankach przypisane do kategorii pożyczek i należności, a w przedsiębiorstwach było to niedozwolone, ponieważ nie były to należności własne. Po wejściu w życie MSSF 9, który wprowadził zupełnie nowy model klasyfikacji aktywów finansowych, podobieństwa kategorii według polskich przepisów do MSSF zostały znacząco ograniczone.

W zakresie utraty wartości aktywów finansowych, polskie przepisy nie zawierają szczegółowych wytycznych. Rozporządzenie w zakresie instrumentów finansowych wskazuje na trwałą utratę wartości aktywów, co oznacza, że jest ono znacznie bliższe koncepcji straty poniesionej, wynikającej z MSR 39, niż koncepcji straty oczekiwanej, wprowadzonej przez MSSF 9. Czas pokaże, czy nastąpi dostosowanie polskich przepisów do MSSF 9. Zanim to nastąpi, podmioty raportujące zarówno według ustawy o rachunkowości, jak i MSSF, będą musiały sporządzać dwie odrębne kalkulacje odpisów.

Z uwagi na znaczące różnice pomiędzy polskimi rozporządzeniami dotyczącymi ujęcia i wyceny instrumentów finansowych, a wymogami MSSF 9 interesujące może być interpretowanie punktu 3 art. 10 ustawy o rachunkowości. Punkt ten dopuszcza stosowanie międzynarodowych standardów rachunkowości (rozumianych jako całość zasad MSSF) w sprawach nieuregulowanych polskimi przepisami. Można się spodziewać, że w przypadku nowych, zaawansowanych rozwiązań, dopuszczonych czy wręcz wprowadzonych przez MSSF 9, możliwe będzie powoływanie się na wspomniany zapis ustawy o rachunkowości wszędzie tam, gdzie polskie przepisy jednoznacznie nie zabraniają stosowania nowych rozwiązań. ?

Krzysztof Supera Starszy Menedżer, Zespół ds. MSSF, Deloitte

MSSF 9 różni się od swojego poprzednika ogólnym podejściem – w miejsce ścisłych zasad (rules), takich jak np. kryterium skuteczności rachunkowości zabezpieczeń w określonym przedziale 80-125 proc., formułuje on ogólne wytyczne (principles), które wymagają interpretacji przez poszczególne jednostki, branże czy lokalnych regulatorów. Można zatem oczekiwać, że dyskusje na temat MSSF 9 będą nam towarzyszyć przez kolejne lata. Poza opisanymi wcześniej zagadnieniami dyskutowanymi na polskim rynku, obecnie komentowane są tematy na styku MSR 1 „Prezentacja sprawozdań finansowych" i MSSF 9, związane z prezentacją wyników, np. odwracania strat kredytowych. Ponadto, omawiane są szczególne przypadki opcji wcześniejszej spłaty. Dyskusje te nie będą jednak skutkować zmianami w standardzie, nie są kierowane do Rady Międzynarodowych Standardów Rachunkowości (IASB), będą natomiast zawarte w publikacjach globalnych podmiotów badających sprawozdania finansowe. Komitet ds. Interpretacji Międzynarodowej Sprawozdawczości Finansowej (IFRIC) zajmował się w tym roku tematem charakterystyki przepływów pieniężnych dwuwalutowych obligacji (dual currency bonds). Ponadto, analizowano spełnienie kryterium wysokiego prawdopodobieństwa w ramach rachunkowości zabezpieczeń dla swapów na energię elektryczną, w których zabezpieczany wolumen jest zmienny (load following swaps). Dla obydwu zagadnień nie zdecydowano się na dodanie ich do agendy IFRIC i dalszych prac, natomiast materiały z tych dyskusji mogą być pomocne dla podmiotów, których zagadnienia te mogą dotyczyć. Poza zagadnieniami związanymi bezpośrednio z MSSF 9 warto wskazać na trwające obecnie dyskusje na temat instrumentów finansowych o charakterystyce kapitału (FICE – financial instruments with characteristics of equity). RMSR opublikowała w czerwcu br. dokument konsultacyjny w tym zakresie – termin zgłaszania komentarzy wyznaczono na styczeń 2019 r. Podstawowym celem tego projektu jest opracowanie bardziej precyzyjnych kryteriów rozróżniania zobowiązań finansowych od składników kapitału. Istniejące przepisy MSR 32 nierzadko są niewystarczające do analizowania coraz bardziej złożonych umów zawieranych przez podmioty na całym świecie. ?