Katalog powyższych przesłanek nie jest wbrew pozorom jednolity ze względu na tak zwaną moc zwalniającą. Należy bowiem stwierdzić, iż udowodnienie przesłanki nr 1) lub nr 3) zwalnia od odpowiedzialności wszystkich członków zarządu (jest to zarzut wspólny), zaś udowodnienie przesłanki nr 2) zwalnia od odpowiedzialności jedynie podmiot podnoszący tę okoliczność (jest to zarzut indywidualny).

Opracowanie niniejsze skupi się na pierwszym wyłączeniu czyli- złożeniem we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości lub wszczęcie postępowania układowego;

Według art. 21 ust. 1 pr.up.n. dłużnik jest zobowiązany zgłosić wniosek o ogłoszenie upadłości nie później niż w terminie 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości. Obowiązek ten aktualizuje się w przypadku zaistnienia którejkolwiek z podstaw ogłoszenia upadłości przewidzianej w art. 11 ust. 1 i 2 pr.up.n. (niewykonywanie wymagalnych zobowiązań, brak funduszów wystarczających na pokrycie długów).

Czytaj także: Ratując spółkę, zarząd działa na własną odpowiedzialność

W orzecznictwie Sądu Najwyższego na tle wykładni art. 299 § 2 k.s.h. przyjmuje się, że za "właściwy czas" w rozumieniu art. 299 § 2 k.s.h. nie może być uznany moment, gdy majątek spółki nie wystarcza nawet na częściowe zaspokojenie wierzycieli i kosztów postępowania upadłościowego, a więc gdy spółka jest już bankrutem. Właściwym czasem na zgłoszenie wniosku jest zatem moment, w którym wprawdzie wszystkich wierzycieli nie da się już zaspokoić, ale istnieje jeszcze majątek spółki pozwalający na przynajmniej częściowe zaspokojenie wierzycieli w postępowaniu upadłościowym (por.m.in. wyrok SN: z 11 października 2000 r., III CKN 252/2000;) W wyroku z dnia 18 października 2000 r., Sąd Najwyższy stwierdził, że właściwy czas do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości jest przesłanką obiektywną, ustalaną na podstawie okoliczności faktycznych każdej sprawy. Dla jego określenia nie ma znaczenia subiektywne przekonanie członków zarządu gdyż odpowiedzialność członka zarządu wyłącza tylko brak winy w każdej postaci w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęciu postępowania układowego polegający na braku możliwości stwierdzenia istnienia podstawy do ogłoszenia upadłości, pomimo dołożenia należytej staranności.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 stycznia 2011 r., V CSK 211/11 (OSNC-ZD 2011 D, poz. 77) wskazał, że przy wykładni użytego w art. 299 § 2 k.s.h. określenia "właściwego czasu" do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości nie można pomijać przepisów prawa upadłościowego i naprawczego regulujących obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości przez członków zarządu spółki oraz określających, kiedy uważa się dłużnika za niewypłacalnego i kiedy ogłasza się upadłość osoby prawnej. Odpowiedzialność przewidziana w art. 299 k.s.h. obciąża bowiem członków zarządu spółki za to, że nie złożyli wniosku o upadłość we właściwym czasie, a to, kiedy można ogłosić upadłość, a więc to, kiedy taki wniosek będzie skuteczny i powinien być złożony, określają przepisy prawa upadłościowego i naprawczego. Dlatego regulacja zawarta w tych przepisach oraz wykładnia użytych tam pojęć ma znaczenie dla wykładni pojęcia "właściwego czasu" użytego w art. 299 § 2 k.s.h. Jednakże, jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, ze względu na funkcję art. 299 k.s.h., którą jest ochrona interesów wierzycieli oraz obciążenie odpowiedzialnością za ich szkodę działających nierzetelnie członków zarządu spółki, nie można mechanicznie przenosić na grunt tego przepisu unormowań prawa upadłościowego i naprawczego, co do przesłanek i terminów złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Powszechnie przyjmuje się w orzecznictwie, że czasem właściwym do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w rozumieniu art. 299 § 2 k.s.h. jest czas, gdy wprawdzie dłużnik spłaca jeszcze niektóre długi, ale wiadomo już, że ze względu na brak środków nie będzie mógł zaspokoić wszystkich swoich wierzycieli.

Czasem właściwym nie jest więc dopiero czas, gdy dłużnik przestał już całkowicie spłacać swoje długi i nie ma majątku do ich zaspokojenia (por. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 1997 r. III CKN 65/97, OSNC 1997, Nr 11, poz. 181, z dnia 11 października 2000 r., III CKN 252/00, niepubl. i z dnia 13 marca 2009 r. II CSK 543/08, niepubl.).

Członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności za zobowiązania spółki, gdy wykaże, że złożono wniosek o ogłoszenie upadłości lub otwarto postępowanie układowe we właściwym czasie.

Wniosek o ogłoszenie upadłości, co do zasady, winien zostać złożony w terminie 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, i nie ma przy tym znaczenia, kiedy członkowie zarządu powzięli wiadomość o zaistnieniu podstaw do ogłoszenia upadłości. Przykładowo, dla członka zarządu, który objął stanowisko już po zaistnieniu podstawy do ogłoszenia upadłości, termin 30 dniowy liczy się od dnia objęcia przez niego tej funkcji.

Autopromocja
CFO Strategy & Innovation Summit 2021

To już IV edycja kongresu dla liderów świata finansów

WEŹ UDZIAŁ

Należy także pamiętać, że niezgłoszenie przez członka zarządu wniosku o ogłoszenie upadłości spółki pomimo powstania warunków uzasadniających według przepisów upadłość spółki stanowi przestępstwo określone w art. 586 ksh.

W aktualnie obowiązującym stanie prawnym członek zarządu spółki może uwolnić się również od odpowiedzialności wynikającej z art. 299 ksh wówczas, gdy we właściwym do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości ( czyli 30 dni) wydano postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo o zatwierdzeniu układu w postępowaniu w przedmiocie zatwierdzenia układu.

Celem postępowania restrukturyzacyjnego jest uniknięcie ogłoszenia upadłości dłużnika przez umożliwienie mu restrukturyzacji w drodze zawarcia układu z wierzycielami, a w przypadku postępowania sanacyjnego – również przez przeprowadzenie działań sanacyjnych, przy zabezpieczeniu słusznych praw wierzycieli.

Postępowanie restrukturyzacyjne może być prowadzone wobec dłużnika niewypłacalnego lub zagrożonego niewypłacalnością.

Podkreślenia jednakże wymaga, iż przesłanka ta zajdzie jedynie wówczas zastosowanie, gdy postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego lub w postępowaniu w przedmiocie zatwierdzenia układu zostało wydane w czasie właściwym do złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości ( czyli 30 dni).

Złożenie wniosku we właściwym czasie oznacza zatem, że zarząd uczynił ze swej strony wszystko, by nie dopuścić do zaspokajania niektórych wierzycieli ze szkodą dla innych. Jeżeli natomiast wniosek zgłoszony jest wówczas, gdy majątek spółki nie wystarcza nawet na koszty postępowania upadłościowego, to wówczas nie ma najmniejszych szans na zaspokojenie jakichkolwiek wierzycieli spółki.

Podnieść należy również, iż właściwy czas do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości jest przesłanką obiektywną, niezależną od subiektywnego przekonania członka zarządu. Jest to więc moment, w którym członek zarządu wie albo przy zachowaniu należytej staranności powinien wiedzieć, że spółka nie będzie w stanie zaspokoić w całości wszystkich swoich wierzycieli, ale w części ma jeszcze takie możliwości, a zatem nie jest bankrutem, przez co w istocie osiągnięcie celów postępowania upadłościowego byłoby wykluczone.

Przedmiotowe stanowisko znajduje potwierdzenie w Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 02.02.2001 r., sygn. akt IV CKN 258/00, w którym to Sąd Najwyższy stwierdza, iż: „zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości w czasie, gdy majątek spółki nie wystarczył nawet na zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego, nie oznacza, iż zgłoszenie nastąpiło we właściwym czasie, w rozumieniu art. 298 § 2 KH (obecnie art. 299 § 2 KSH – przyp. wł.)"

Dokonując w dalszej kolejności oceny przesłanek uwolnienia się członka zarządu od odpowiedzialności na tle art. 299 § 2 k.s.h. należy wskazać, iż przepis ten przewiduje domniemanie winy członka zarządu w niezgłoszeniu wniosku o upadłość we właściwym czasie, gdyż członkom zarządu powinien być znany na bieżąco stan finansowy spółki i możliwość zaspokojenia długów. W dalszej kolejności wskazać należy, iż dla odpowiedzialności członka zarządu za zobowiązania spółki nie ma znaczenia ewentualny wpływ innych osób niż członkowie zarządu na prowadzenie spraw spółki. Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 208 § 2 k.s.h. każdy członek zarządu ma prawo i obowiązek prowadzić sprawy spółki. Na podstawie ogólnych zasad prawa cywilnego uznać należy, że kto podejmuje się zarządu spraw określonego podmiotu, powinien swoje obowiązki wykonywać z należytą starannością i pilnością (aktywnością), podejmując przy tym wszelkie starania zapobiegające powstaniu jakiejkolwiek szkody. Na podstawie art. 355 § 2 k. c. oraz art. 293 § 2 k. s. h. członka zarządu obowiązuje należyta staranność określona przy uwzględnianiu zawodowego charakteru.

Podstawą ogłoszenia upadłości spółki z o.o. jest jej niewypłacalność. Niewypłacalność oznacza brak możliwości wykonania zobowiązań ciążących na spółce. Z niewypłacalnością spółki mamy do czynienia również w sytuacji, w której jej zobowiązania przekroczą wartość majątku spółki, niezależnie od tego, czy na bieżąco wykonuje ona swoje zobowiązania. Wystąpienie niewypłacalności obliguje zarząd do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie jej upadłości, niezależnie od wartości niewykonywanych zobowiązań oraz długości opóźnienia.

Przedmiotowe stanowisko znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Między innymi w Wyroku z dnia 24.09.2008 r., sygn. akt II CSK 142/08, Sąd Najwyższy uznał, iż:

„Nie może być uznany za "właściwy czas" w rozumieniu art. 299 § 2 KSH moment, gdy majątek spółki nie wystarcza nawet na częściowe zaspokojenie wierzycieli i kosztów postępowania upadłościowego, a więc gdy spółka jest już bankrutem. Właściwym czasem na zgłoszenie wniosku jest zatem moment, w którym wprawdzie wszystkich wierzycieli nie da się już zaspokoić, ale istnieje jeszcze majątek spółki pozwalający na przynajmniej częściowe zaspokojenie wierzycieli w postępowaniu upadłościowym". (podobnie m.in. wyrok SN: z 11 października 2000 r., III CKN 252/2000; oraz szereg innych orzeczeń).

Natomiast w procesie toczącym się na podstawie art. 21 ust. 3 Prawa upadłościowego ciężar wskazania momentu powstania podstaw niewypłacalności spoczywa na wierzycielu i to on powinien co najmniej uprawdopodobnić, że wniosek o ogłoszenie upadłości został złożony z opóźnieniem. Wierzyciel będzie się zatem powoływał na domniemanie, że dłużnik utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych, jeżeli opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych przekracza trzy miesiące. To z kolei powoduje przerzucenie ciężaru dowodu na pozwanego członka zarządu, który będzie musiał wykazać, że pomimo zaległości w zapłacie przekraczających trzy miesiące nie powstała niewypłacalność. Wniosek o ogłoszenie upadłości mają obowiązek złożyć nie tylko członkowie zarządu pełniący swoje funkcje w okresie wystąpienia stanu niewypłacalności, ale również kolejne osoby, które do pełnienia funkcji w zarządzie zostały powołane w okresie późniejszym, a do chwili ich powołania wniosek ten nie został złożony.