(...) Apologeci J. Piłsudskiego szczególnie skrzętnie unikają wszelkich rozważań na temat rzeczywistych cech jego osobowości i sposobów oraz stylu postępowania. Z dokumentów i wspomnień zawartych w tym zbiorze wyłania się sylwetka osobowa, którą charakteryzują: egocentryzm, brutalność i bezwzględność, autokratyczny sposób rozstrzygania spraw oraz awersja do wszelkich ciał demokratycznych i kolektywnych zasad działania, wreszcie lekceważenie ludzi.

Józef Piłsudski był niewątpliwie człowiekiem czynu. Od młodych lat umiał narzucić swą wolę otoczeniu, nie znosił odmiennego zdania, był zdecydowany i bezwzględny w osiąganiu wytyczonych celów. Te cechy charakteru nieznoszącego żadnego sprzeciwu w warunkach konspiracji i walki utrwalały się coraz silniej. Później, w miarę umacniania swych pozycji w państwie na najwyższych szczeblach władzy politycznej i wojskowej, kiedy stał się dyktatorem, coraz mniej, a później w ogóle, nie liczył się ze zdaniem otoczenia i traktował je według własnych kryteriów i widzimisię. Łamał siłą charaktery, do ich unicestwienia włącznie, co tak bezwzględnie zamanifestował wobec przeciwników zamachu majowego i oponentów reżimu sanacyjnego – więźniów Antokola, Brześcia i Berezy.

Trudno znaleźć, niestety, takie elementy w „legendzie” J. Piłsudskiego rozpowszechnianej w kraju i poza jego granicami. Przypomnijmy parę faktów z jego biografii.

J. Piłsudski jeszcze w XIX wieku związał się z antycarskim ruchem wyzwoleńczym. Na tle doświadczeń dotychczasowych powstań narodowych sformułował błędną tezę, że niepodległość można odzyskać przez obalenie jednego zaborcy przy pomocy drugiego. Koncepcję tę zamierzał wcielić w życie, wiążąc się z Austrią i Niemcami przeciwko carskiej Rosji.

W układzie wewnętrznym wszedł z przemyślanym planem działania do ruchu robotniczego, oceniając – słusznie zresztą – że proletariat staje się nie tylko główną siłą rewolucji, ale w warunkach polskich – również walki narodowowyzwoleńczej. Angażując się w działalności reformistycznej PPS, pchał ją wciąż na prawo aż do jej podziału i utworzenia odrębnej partii – PPS-Frakcja Rewolucyjna.

Środowiska PPS-Frakcji reprezentowane przez Piłsudskiego opierały swoją koncepcję „walki o niepodległość i socjalizm” na dwóch elementach. Pierwszy z nich to działalność terrorystyczno-bojówkarska mająca na celu uprawianie terroru indywidualnego, przeprowadzanie akcji ekspropriacyjnych itp., w oparciu o wąską grupę ludzi. Działalność ta nie mogła przynieść większych wyników, gdyż nie miała szerokiego poparcia i nosiła znamiona działalności spiskowej. Nie miała więc żadnych szans powodzenia, ponieważ nie stwarzała perspektywy zwycięstwa.

Drugi element to działalność mająca na celu walkę przeciwko Rosji w oparciu o wielkie mocarstwa centralne, a więc stawka na siły zewnętrzne.

Obawa przed rewolucją, ograniczoność klasowa i nienawiść do Rosji określiły miejsce J. Piłsudskiego w I wojnie światowej na czele Legionów, w obozie państw centralnych. Nie zdołał on wówczas pociągnąć za sobą narodu. Jego idee przelewania krwi bratniej za obcą sprawę, przeciwstawianie wzajemnie Polaków były dla społeczeństwa polskiego niezrozumiałe. Charakterystyczne, że czyn legionowy nie znalazł poparcia ze strony wybitnych pisarzy i społeczników, np. Henryka Sienkiewicza i Stefana Żeromskiego, jak zresztą i większości społeczeństwa Kongresówki. (...)

—opr. m.r.

„Józef Piłsudski w opiniach polityków i wojskowych” – wyboru dokonał i wstępem opatrzył Eugeniusz Kozłowski. MON, Warszawa 1985