Na Cmentarzu Żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie zakończyły się właśnie prace nad symboliczną mogiłą Żydów zmarłych lub zamordowanych na ulicach getta warszawskiego i pochowanych w jednym z największych grobów masowych w Europie. W dwóch dołach o wymiarach 10 na 10 metrów i 10 na 20 metrów i głębokości 8 metrów spoczęło według historyków od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy bezimiennych ofiar wojny.

– Żydzi zamordowani w getcie warszawskim w czasie drugiej wojny światowej to ogromna strata zarówno dla całej światowej społeczności żydowskiej, jak i dla społeczności Warszawy – dla jej życia duchowego, tradycji i kultury – przypomina naczelny rabin Polski Michael Schudrich.

Dotychczas ofiary zagłady pochowane w grobie masowym na cmentarzu pozostawały nieupamiętnione, a granice grobu się zacierały. – W latach 60. XX wieku artyści – Hanna Szmalenberg i Władysław Kalarus – zaprojektowali upamiętnienie zamordowanych Żydów, tworząc kamienny krąg z głazów z białego marmuru i czarną płytą z inskrypcją – przypomina dr Michał Laszczkowski, prezes Fundacji Dziedzictwa Kulturowego.

Granice wielkiego grobu

W 2021 r. dr Sebastian Różycki z Politechniki Warszawskiej ustalił dokładne granice grobu (wcześniej podobne prace prowadził on na terenie obozu koncentracyjnego i zagłady w Treblince). Ustalenie granic było możliwe dzięki pracom badawczym prowadzonym przez Fundację Dziedzictwa Kulturowego we współpracy z Żydowskim Instytutem Historycznym, a także dzięki analizie fotografii lotniczych i zdjęć z lat 1941–1942, przechowywanych w Żydowskim Instytucie Historycznym. Zdecydowano też o przeniesieniu symbolicznych pomników stojących w miejscu masowego grobu do innej części cmentarza.

Projekt upamiętnienia wykonał zespół architektów z firmy Archiworks: Karol Dzik, Maciej Szpalerski i Krzysztof Matuszewski. – W centralnym miejscu, pomiędzy dwoma oryginalnymi wykopami, stanął ażurowy monument z zawieszonymi w powietrzu kamieniami, układający się w kształt złamanej kolumny – symbolu przerwanego życia – opisuje dr Laszczkowski. – Poniżej znajduje się zachowana z pierwszego upamiętnienia płyta z inskrypcją. Pomnik jest najważniejszym punktem miejsca pamięci, przy którym odwiedzający będą mogli kłaść kamienie lub zapalać znicze. Granice masowych grobów zostały oznaczone ścianami z kortenu – trwałego, rdzewiejącego metalu – pomiędzy którymi ułożono głazy i kamienie mające symbolizować tysiące Żydów zamordowanych przez nazistów w getcie warszawskim – dodaje.

I zastrzega, że upamiętnienie nie narusza ukształtowania cmentarza i stanowi tło dla historycznych nagrobków, a swoim rozmiarem ma uświadamiać ogrom masowego grobu. Na wiosnę zostanie ono wzbogacone o tablice edukacyjne, a także obsadzone rośliną – barwinkiem pospolitym.

Koszt inwestycji wyniósł 1,3 mln zł. Środki pochodziły z Kancelarii Premiera, Ministerstwa Kultury oraz Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie. Prace były nadzorowane przez Komisję Rabiniczną działającą przy Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP.

Czym jest antysemityzm

W czwartek obchodzony jest Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu. Główne uroczystości odbędą się na terenie muzeum Auschwitz. Także w Muzeum Ulmów w Markowej na Podkarpaciu została otworzona wystawa „Byli sąsiadami. Ludzkie wybory i zachowania w obliczu Zagłady", która została stworzona przez United States Holocaust Memorial Museum. Będzie ona prezentowana do końca września.

Z tej okazji 28 organizacji żydowskich w Polsce w oświadczeniu poparło roboczą definicję antysemityzmu opracowaną przez Sojusz na rzecz Pamięci o Holokauście (IHRA). „Antysemityzm to określone postrzeganie Żydów, które może się wyrażać jako nienawiść do nich. Antysemityzm przejawia się zarówno w słowach, jak i czynach skierowanych przeciwko Żydom lub osobom, które nie są Żydami, oraz ich własności, a także przeciw instytucjom i obiektom religijnym społeczności żydowskiej" – napisali sygnatariusze listu.