Materiał powstał we współpracy z Veolia Polska

Współczesny świat stanął w obliczu negatywnych zmian klimatycznych. Miasta, regiony i całe kraje mierzą się z falami upałów, nawalnych deszczy czy długotrwałych susz w niespotykanej wcześniej skali. Społeczność międzynarodowa, świadoma konieczności przeciwdziałania tym zmianom, wdrożyła szereg działań związanych z przestawienia światowej gospodarki na tory zrównoważonego rozwoju.

Przejawem takiego myślenia jest porozumienie paryskie osiągnięte przez wszystkie 195 państw uczestniczących w 2015 r. w szczycie klimatycznym (COP21) w stolicy Francji. Rządy krajów-sygnatariuszy zobowiązały się do zatrzymania wzrostu średniej globalnej temperatury na poziomie znacznie poniżej 2 st. C w porównaniu z poziomem z epoki przedprzemysłowej i dołożenia starań, by wzrost ten nie przekroczył 1,5 st. C. Jak alarmują eksperci, globalne ocieplenie przekraczające 1,5 st. C może mieć bowiem poważne skutki, takie jak niszczycielskie pożary czy podniesienie się poziomu mórz i oceanów – nieodwracalne, nawet gdyby później udało się doprowadzić do obniżenia temperatury. Zagrożona może być kluczowa infrastruktura, jak i sieć powiązań systemowych i międzyludzkich, nie wspominając o utracie różnorodności biologicznej.

Cel: zrównoważony rozwój

Państwa Unii Europejskiej poszły o krok dalej i postanowiły, że Wspólnota podejmie działania, dzięki którym do 2050 r., jako pierwsza na świecie gospodarka i pierwsze na świecie społeczeństwo, stanie się neutralna klimatycznie. Długofalowa strategia redukcji emisji CO2 zakłada m.in., że do 2030 r. UE ograniczy emisje o co najmniej 55 proc. w porównaniu z poziomami z roku 1990.

Wśród narzędzi czy też drogowskazów dla działań mających na celu odpowiedź na współczesne wyzwania związane m.in. ze zmianami klimatu i koniecznością ochrony planety, jest również 17 Celów Zrównoważonego Rozwoju (ang. Sustainable Development Goals, SDG), ogłoszonych przez Organizację Narodów Zjednoczonych (ONZ) w 2015 r. Obejmują one wszystkie ważne sfery naszego życia społecznego i gospodarczego i powinny zostać osiągnięte do 2030 roku.

Odpowiedzialność za realizację celów SDG spoczywa na wszystkich uczestnikach życia miejskiego – samorządach, przedsiębiorcach, instytucjach publicznych, a także samych mieszkańcach. Często cele te stają się także wyznacznikiem działań z obszaru ESG (Environment, Social and Governance) firm. Także Grupa Veolia w Polsce i powołana przez nią fundacja korporacyjna przyjęły Cele Zrównoważonego Rozwoju za kierunkowskaz podejmowanych działań na rzecz miast i społeczeństwa. Wśród głównych celów, których realizację wspiera Fundacja Veolia Polska, są: Cel 4. (tj. zapewnić wszystkim edukację wysokiej jakości oraz promować uczenie się przez całe życie), Cel 11. (uczynić miasta i osiedla ludzkie bezpiecznymi, stabilnymi, zrównoważonymi oraz sprzyjającymi włączeniu społecznemu). Grupa Veolia ma także na uwadze wszystkie cele środowiskowe: 6. (zapewnić wszystkim ludziom dostęp do wody i warunków sanitarnych poprzez zrównoważoną gospodarkę zasobami wodnymi), 13. (podjąć pilne działania w celu przeciwdziałania zmianom klimatu i ich skutkom) oraz 15. (chronić, przywrócić oraz promować zrównoważone użytkowanie ekosystemów lądowych, zrównoważone gospodarowanie lasami, zwalczać pustynnienie, powstrzymywać i odwracać proces degradacji gleby oraz powstrzymać utratę różnorodności biologicznej).

Fundacja, zgodnie ze swoim mottem „Współpraca w dobrym klimacie”, jest także akceleratorem działań innych organizacji oraz samorządów współpracujących z nią na rzecz realizacji wszystkich celów (Cel 17. – wzmocnić środki wdrażania i ożywić globalne partnerstwo na rzecz zrównoważonego rozwoju) w duchu współpracy międzysektorowej realizuje działania na rzecz ochrony środowiska, ochrony bioróżnorodności, edukacji ekologicznej i innowacji społecznych mających na celu poprawę jakości życia społeczności lokalnych, w obszarach związanych ze zrównoważonym rozwojem.

W centrum uwagi działań Fundacji, mających na celu przeciwdziałanie zmianom klimatycznym, znalazły się miasta. Choć zajmują one tylko 3 proc. powierzchni naszej planety, to zużywają aż 75 proc. energii i są odpowiedzialne za 80 proc. emisji CO2. Obecnie ponad połowa ludzi mieszka w miastach, a zgodnie z szacunkami, do 2050 r. liczba ta wzrośnie do ponad 80 proc. To w miastach zmiany i kryzysy są i będą odczuwalne najdotkliwiej.

Choć współczesne miasta stały się bardziej „smart” i mają ambicje, aby mierzyć się skutecznie z nieprzewidzianymi wstrząsami, są jednocześnie coraz bardziej wrażliwe na kryzysy i dotykają je coraz poważniejsze wyzwania. Negatywne skutki zmian klimatu i zagrażająca naszej planecie katastrofa klimatyczna, wzrost populacji, starzenie się społeczeństwa, konsekwencje błędów infrastrukturalnych czy technologicznych, a wreszcie wojny, pandemie czy katastrofy naturalne – to niektóre ze współczesnych zagrożeń, z którymi wszyscy musimy się liczyć.

W stronę odpornych miast

Odpowiedzią na te wyzwania jest budowanie rezyliencji miast. Czym jest rezyliencja? Jest to zdolność miasta do radzenia sobie z nagłymi, nieprzewidzianymi zmianami. Jest to odporność na zdarzenia niszczące (katastrofy naturalne, kryzysy demograficzne i zdrowotne, problemy społeczno-ekonomiczne) oraz umiejętność odbudowy poprzez wdrażanie innowacyjnych rozwiązań. Umożliwia ona rozwiązywanie problemów w sposób, który zapewnia powrót do codziennej działalności po kryzysie i gwarantuje – dzięki uczeniu się i wyciąganiu wniosków – długookresowy rozwój.

Rezyliencja miejska daje szansę na to, by spojrzeć na miasta jak na złożone ekosystemy, uwzględniając ich wielowymiarowy charakter, potencjał rozwojowy, a także zwracając uwagę na dynamikę zakłóceń i kryzysów. Pozwala także zrozumieć i przewidzieć trajektorię zmian, umożliwiając jednocześnie budowę mechanizmów, które mogą im zapobiegać lub je niwelować.

– Współtworzenie odpornych na wstrząsy miast stanowi jeden z celów działań naszej Fundacji. Od 2018 roku wspieramy zrównoważony rozwój miast i miasteczek, wzmacniamy kompetencje ich liderów, dostarczamy innowacyjnych narzędzi, które promują edukację środowiskową i społeczną – mówi Izabela Rakuć-Kochaniak, prezes Fundacji Veolia Polska.

Jak podkreśla prezes Fundacji Veolia Polska, po raz pierwszy od kryzysu ekonomicznego wszyscy obecnie dostrzegają, że globalne kryzysy (katastrofa klimatyczna, pandemia, wojna w Ukrainie) silnie oddziałują nawet na małe społeczności. Dlatego też budowanie rezylientnych struktur, które będą niwelować te wstrząsy, jest potrzebne jak nigdy wcześniej. Aby robić to skutecznie, niezbędni są nowocześni, świadomi stojących przed nimi wyzwań liderzy.

Takie właśnie spojrzenie promują we wspólnych przedsięwzięciach Fundacja Veolia Polska i Fundacja Szkoła Liderów, realizując m.in. program szkoleniowy „Przywództwo w samorządzie” skierowany do władz miejskich. Bierze on na cel trzy wymiary miejskiej rezyliencji, które okazują się dziś szczególnie ważne: przywództwo, środowisko i zdrowie.

W ramach programu eksperci z Polski i zagranicy uczą samorządowców oraz ich najbliższych współpracowników, czym jest rezyliencja i jak ją wdrażać w życie. Wprowadzenie realnej zmiany w naszym otoczeniu to jednak proces niełatwy, wymagający tak wizji, jak i narzędzi, dlatego ważnym komponentem programu jest szkolenie liderskie i podnoszenie kompetencji lokalnych decydentów, prowadzące do umiejętnego budowania grup poparcia dla innowacji. To także okazja do budowania relacji i wymiany doświadczeń między samorządowcami w atmosferze otwartości i zaufania, a nie konkurencji.

Dzięki rezyliencji i tworzeniu modeli predykcyjnych administracja i operatorzy usług publicznych mogą m.in. optymalizować wydatki na działania naprawcze, zwiększać koordynację służb ratunkowych, a tym samym zwiększać kontrolę nad skutkami kryzysów. Rezyliencja przynosi także bezpośrednie korzyści mieszkańcom miast, ponieważ odporność zwiększa ich bezpieczeństwo, gwarantując prawidłowe funkcjonowanie systemów miejskich. Przynosi także oszczędności w zasobach publicznych w wyniku efektywniejszego zarządzania.

Jakie są bezpośrednie korzyści z rezylientnych systemów? Zdaniem ekspertów to:

> skuteczna infrastruktura transportowa, która ułatwi mieszkańcom ewakuację,

> rozwiązania architektoniczne ograniczające negatywne skutki zmian klimatycznych,

> służba zdrowia przygotowana na kryzysy,

> efektywne rozwiązania przeciwdziałające powodziom i suszom,

> odnawialne źródła energii zapewniające ciągłość jej dostaw,

> efektywne systemy wodno-kanalizacyjne i ciągłość w dostawie wody dobrej jakości.

Kluczowa edukacja

W ramach budowy rezyliencji miast Fundacja Veolia Polska stworzyła także program edukacyjny dotyczący najważniejszego zasobu, jakim dysponuje ludzkość, czyli wody. To od jej jakości i dostępności zależy funkcjonowanie ekosystemów miejskich i dobrobyt ich mieszkańców. Celem „Akademii Wodnej” jest podnoszenie świadomości wszystkich mieszkańców w tym obszarze.

– Odpowiedzialne zarządzanie zasobami wodnymi stało się obecnie jednym z najważniejszych wyzwań, przed którymi stoją miasta i ich mieszkańcy, a efektywne i skuteczne rozwiązania wymagają międzysektorowej współpracy – podkreśla Izabela Rakuć-Kochaniak. – Program obejmuje m.in. innowacyjne materiały dydaktyczne, scenariusze lekcji czy aplikację mobilną, które pozwalają przekazać młodzieży niezbędną wiedzę, ale także mają zachęcać mieszkańców do wdrażania nowoczesnych rozwiązań w życie i zmieniania swojego otoczenia na lepsze – dodaje.

Nowe wyzwania i szeroka debata o potrzebie ochrony klimatu i zasobów planety sprawiła, że odpowiedzialność za adaptację miast do zmian klimatu spoczywa także na ich mieszkańcach. Przejawia się to nie tylko w naszych odpowiedzialnych, indywidualnych zachowaniach w codziennym życiu, ale także we wspólnych działaniach podejmowanych w lokalnych środowiskach.

Przykłady takich zachowań i trendów poprawiających życie w miastach w obliczu zmian klimatycznych w aż dziesięciu obszarach zebrał raport „Naprawiacze świata”, opracowany na podstawie badań instytutu SW Research przeprowadzonych na zlecenie Fundacji Veolia Polska. Wśród najnowszych trendów znalazły się m.in. kawiarenki naprawcze, które integrują lokalne społeczności i pomagają żyć w duchu zero waste. Gromadzą ludzi, którzy poświęcają czas przyniesionemu z domu niesprawnemu przedmiotowi. Wspólnie go naprawiają, aby mógł nadal służyć, a niekiedy przerabiają na coś innego.

Najczęściej w kawiarenkach naprawia się meble, ubrania, rowery, sprzęt AGD, a nawet komputery. Kawiarenki to także miejsca integracji sąsiedzkiej oraz sztuka dzielenia się z innymi. W miastach pojawia się bowiem coraz więcej sposobów na przekazywanie potrzebującym używanych rzeczy w dobrym stanie.

Jak jeszcze można małymi krokami naprawiać świat? Dla przykładu, robiąc świadome zakupy, tak by kupować tylko potrzebne produkty i w ilościach, które rzeczywiście są nam potrzebne, nie marnować jedzenia, albo nie kosząc trawników w ogrodzie, bo to ma pozytywny wpływ na różnorodność biologiczną.

Materiał powstał we współpracy z Veolia Polska