Pierwsze efekty inicjatyw NCBR „Uczelnia dostępna” oraz „Centrum wiedzy o dostępności”, realizowanych ze wsparciem Funduszy Europejskich w ramach Programu Wiedza Edukacja Rozwój, zostały ocenione pozytywnie. W 200 projektów, dofinansowanych łączną kwotą blisko 667 mln zł, zaangażowała się większość szkół wyższych działających w Polsce.

Wprawdzie już wcześniej większość uczelni starała się dostosowywać swoją działalność do potrzeb osób ze szczególnymi potrzebami, jednak zazwyczaj skala tych działań była ograniczona – głównie ze względu na finanse.

Granty zostały przeznaczone m.in. na zmiany organizacyjne oraz podnoszenie świadomości i kompetencji kadry uczelni z zakresu niepełnosprawności. Realizując projekty, uczelnie współpracowały z organizacjami pozarządowymi, podmiotami działającymi na rzecz likwidacji barier w dostępie do kształcenia na poziomie wyższym lub osobami z niepełnosprawnościami zajmującymi się aktywnie tematyką dostępności.

Studiować i żyć jak inni

„Uniwersytet Równych Szans” to projekt, który w konkursie „Uczelnia dostępna” otrzymał ponad 3,6 mln zł dofinansowania w ramach Programu Wiedza Edukacja Rozwój oraz z dotacji celowej. Dzięki jego realizacji Uniwersytet Kazimierza Wielkiego (UKW) w Bydgoszczy zwiększa swoją dostępność.

Zidentyfikowane wyzwania to m.in. transport osób z niepełnosprawnościami i związane z tym zniwelowanie barier architektonicznych, a także zwiększenie liczby pracowników wspierających te osoby, takich jak tyfloinformatyk czy konsultant ds. praktyk i aktywizacji zawodowej. Inne podjęte działania to np. zakup sprzętu specjalistycznego do wypożyczalni, biblioteki uniwersyteckiej oraz pracowni języków obcych. Pomyślano także o przygotowaniu wirtualnych planów budynków i aplikacji mobilnej, pomagającej sprawnie przemieszczać się po budynkach, również w przypadku ewakuacji. Powstają odpowiednio dostosowane filmy edukacyjne dla studentów informatyki.

Od początku w przedsięwzięciu uczestniczą osoby z niepełnosprawnościami, w tym członkowie Zrzeszenia Studentów Niepełnosprawnych UKW. Ich obecność Radosław Cichański, kierownik projektu, uważa za niezbędną dla osiągnięcia wartościowych efektów.

Uczelnie propagują ideę dostępności nie tylko we własnych murach. Na Politechnice Krakowskiej powstaje hub dostępności, czyli centrum wiedzy o zasadach projektowania uniwersalnego w obszarze architektury, urbanistyki i budownictwa. Projekt, realizowany w partnerstwie z Politechniką Świętokrzyską, uzyskał ponad 1,4 mln zł dofinansowania z Funduszy Europejskich w konkursie NCBR „Centrum wiedzy o dostępności”.

O jego zgłoszeniu przesądziły zainteresowania naukowe badaczy, skupione wokół tematyki miejskiego środowiska dostępnego.

– Głównym celem projektu jest zbudowanie bazy wiedzy o dostępności, z której korzystać będą mogli zarówno dydaktycy, jak i partnerzy uczelni, ale również przedsiębiorcy czy urzędnicy i uczniowie. Stworzenie centrum umożliwia rozpowszechnianie wiedzy na temat konkretnych rozwiązań, testowanie ich, rozwijanie i udostępnianie szerszemu gronu odbiorców – mówi dr hab. Patrycja Haupt, prof. PK, z Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej, kierownik projektu „Hub dostępności – centrum praktycznej nauki dostępności”.

Działania te są podejmowane z myślą o osobach z niepełnosprawnościami, osobach starszych oraz ich opiekunach, a także tych wszystkich, którzy chcieliby pomóc lepiej poznać i przełamać bariery w kontaktach z nimi.

Granty znoszą bariery

Konkursy NCBR  wpisują się w wyzwania określone w rządowym programie „Dostępność Plus”. Program „Uczelnia dostępna” miał charakter unikatowy w skali kraju – jako jedyny w sposób kompleksowy adresował potrzebę zwiększania dostępności uczelni. W ramach trzech edycji uczelnie mogły zgłosić projekty w jednej z trzech ścieżek – mini, midi lub maxi, w zależności od stopnia zaawansowania działań na rzecz dostępności. Dofinansowanie na projekty w wysokości blisko 652 mln zł otrzymało 196 uczelni (wg stanu na koniec 2021 roku). To ponad połowa działających w Polsce szkół wyższych!

Uczelnie aplikowały także w konkursie „Centrum wiedzy o dostępności”, z budżetem 15,3 mln zł. Jest to inicjatywa dotycząca wypracowania, we współpracy z przedsiębiorcami, wiedzy niezbędnej do dostosowania produktów czy usług do oczekiwań odbiorców o szczególnych potrzebach. Dofinansowanie obejmowało utworzenie i funkcjonowanie centrów wiedzy o dostępności, czyli jednostek wspierających stosowanie i upowszechnianie zasad projektowania uniwersalnego. W pilotażowej edycji realizowane są cztery projekty z obszarów: architektura, urbanistyka i budownictwo; transport i mobilność; cyfryzacja i komunikacja; design i przedmioty codziennego użytku.

Krok ku pełnej dostępności

Według autorów raportu, programy NCBR dobrze spełniają swoje zadanie. Ankietowani kierownicy projektów widzą w nich odpowiedź na potrzeby osób z niepełnosprawnościami, zwłaszcza ruchowymi, wzroku i słuchu. Wysoko oceniono działania wzmacniające kompetencje kadry akademickiej w doskonaleniu zawodowym w obszarze dostępności. Ważnym efektem było również zdobycie nowych doświadczeń  w zakresie współpracy w partnerstwie z przedstawicielem organizacji działających na rzecz osób z niepełnosprawnościami.

Otwartość uczelni na poprawę dostępności potwierdzają także ich dalsze plany związane z inwestowaniem środków własnych w działania z zakresu dostępności oraz duże zainteresowanie aplikowaniem o kolejne granty na ten cel.

W przypadku programu „Uczelnia dostępna” ponad połowa biorących w nim udział uczelni na obecnym etapie zrealizowała zadania z zakresu struktury organizacyjnej oraz wypracowania stosownych procedur, a prawie połowa z zakresu dostosowania procesu kształcenia do potrzeb osób ze specjalnymi potrzebami. Według przeprowadzonych badań, w największym stopniu dostępność uczelni przejawia się dostosowaniem stron internetowych, uelastycznieniem form zaliczeń i egzaminów oraz możliwością  skorzystania z pomocy asystenta studentów z niepełnosprawnościami. Ponadto część nauczycieli akademickich stosuje indywidualizację kształcenia, np. dostosowuje sposób komunikacji, rodzaj zadań oraz czas ich wykonania do specjalnych potrzeb studentów z niepełnosprawnościami, ale wciąż są to praktyki nie dość rozpowszechnione.

W najmniejszym stopniu osiągnięto dostępność w obszarze infrastruktury, tj. pod kątem właściwego oznaczenia budynków, oświetlania, nagłośnienia z wykorzystaniem pętli indukcyjnej oraz stref wypoczynku.

Spójrzmy jeszcze na najważniejsze efekty programu przez pryzmat statystyk. Oto, jak kształtuje się odsetek uczelni, które osiągnęły pełną dostępność w poszczególnych obszarach:

·       proces rekrutacji na studia – 38% uczelni posiada stronę internetową dla kandydatów uczelni zgodną ze standardami WCAG (Web Content Accessibility Guidelines),

·       proces kształcenia – 47% uczelni umożliwiło korzystanie ze wsparcia doradcy/konsultanta edukacyjnego lub asystenta dydaktycznego,

·       struktura organizacyjna i procedury – 64% uczelni powołało stanowisko ds. dostępności, np. pełnomocnika rektora ds. osób z niepełnosprawnościami,

·       podnoszenie kompetencji kadr – 98% uczelni podjęło się realizacji szkoleń, a 19% z nich zakończyło już ten etap,

·       dostosowania architektoniczne – 20% uczelni poprawiło oznaczenia korytarzy i pomieszczeń, przy czym większe uczelnie istotnie rzadziej od mniejszych osiągnęły pełną dostępność architektoniczną.

Baza dobrych praktyk

Na podstawie oceny programów prowadzonych przez NCBR powstał zbiór dobrych praktyk i przykładowych rozwiązań w zakresie zwiększania dostępności uczelni dla osób o specjalnych potrzebach.

Jestem przekonany, że wypracowane rekomendacje będą realną pomocą i inspiracją dla szkół wyższych, które myślą o podjęciu działań na rzecz wzmacniania dostępności lub są w trakcie ich przeprowadzania. Zamiast wyważać otwarte drzwi, warto skorzystać z doświadczeń tych, którzy już podobną drogę przeszli, dając sposobność do autentycznej i głębokiej integracji społeczności akademickiej, która nikogo nie wyklucza i pozwala maksymalnie rozwinąć swoje talenty – akcentuje dr Paweł Kuch, p.o. dyrektor Narodowego Centrum Badań i Rozwoju.

Eksperci rekomendują m.in. takie dobre praktyki, jak:

·       nawiązanie współpracy z organizacjami osób z niepełnosprawnościami już na etapie opracowywania założeń projektu oraz angażowanie ich we wszystkie prace projektowe,

·       przeprowadzenie badań wśród studentów i kadry naukowo-dydaktycznej ze specjalnymi potrzebami w celu diagnozy ich potrzeb,

·       powołanie biura ds. osób z niepełnosprawnościami, oferującego zgłaszającym się studentom szeroki system wsparcia,

·       organizacja spotkań z pracodawcami, usługi doradcze, organizacja staży studentów z niepełnosprawnościami w przedsiębiorstwach.

Badanie „Ocena realizacji i pierwszych efektów konkursów PO WER Działania 3.5 Uczelnia dostępna oraz Centrum wiedzy o dostępności” zostało przeprowadzone przez EGO S.C. oraz LB&E Sp. z o.o.

Materiał powstał we współpracy z Narodowym Centrum Badań i Rozwoju.

MAŁGORZATA JAROSIŃSKA-JEDYNAK sekretarz stanu w Ministerstwie Funduszy i Polityki Regionalnej

Coraz więcej polskich uczelni jest dostępnych dla osób o szczególnych potrzebach. Obserwujemy wzrost świadomości i wiedzy na temat tego, jakie rozwiązania są niezbędne do zapewnienia możliwości studiowania osobom z niepełnosprawnościami. Projekty realizowane ze wsparciem Funduszy Europejskich pomagają szkołom wyższym zwiększyć skalę działań na rzecz dostępności. Ten trend utrzyma się również w nowej unijnej perspektywie finansowej. Program Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027 pomoże w likwidowaniu barier w dostępie do nauki i poprawie jakości edukacji akademickiej.

PRZEMYSŁAW CZARNEK minister edukacji i nauki

Choć wiele jeszcze zostaje do zrobienia, cieszę się, że idea dostępności, konsekwentnie promowana m.in. poprzez inicjatywy Narodowego Centrum Badań i Rozwoju, spotyka się z dużą otwartością i zrozumieniem na polskich uczelniach. Wprawdzie większość projektów zakończy się dopiero w przyszłym roku, jednak już można zakładać, że w dłuższej perspektywie ich efekty przełożą się na standardy dla szkolnictwa wyższego. W pełni zgadzam się z tym, że wszelkie zmiany powinny być przeprowadzane w dialogu. Jest dla nas sprawą nadrzędną, aby wsparcie w zakresie podnoszenia świadomości środowisk akademickich w odniesieniu do potrzeb osób z niepełnosprawnościami, a także niwelowania barier, dostosowania infrastruktury uczelni oraz całego procesu kształcenia odbywało się w ścisłej współpracy z reprezentacją osób ze specjalnymi potrzebami. Dobrze, że tak właśnie się dzieje.

W 200 projektów, dofinansowanych łączną kwotą blisko 667 mln zł, zaangażowała się większość polskich uczelni.

Materiał Promocyjny