fbTrack
REKLAMA
REKLAMA

Wielkopolska

Sztuka polskich korzeni

Muzeum Archidiecezjalne we Wrocławiu (fot. domena publiczna)
Wikimedia
Dr Adam Soćko, wicedyrektor Muzeum Narodowego w Poznaniu, kurator wystawy „Imagines Medii Aevi" mówi Jackowi Cieślakowi o ekspozycji z okazji 1050-lecia chrztu Polski.

Rz: Proszę rozszyfrować tytuł wystawy oraz jego historyczny i artystyczny kontekst.

Adam Soćko: Tłumaczenie łacińskiego tytułu to „Wizerunki wieków średnich". Przede wszystkim przedstawienia ikonografii chrześcijańskiej średniowiecza poprzez rzeźby i obrazy. Najważniejszy jest kontekst jubileuszu 1050. rocznicy chrztu Polski, na który tym bardziej stawiamy nacisk, że jubileusz tysiąclecia, co wynikało z uwarunkowań politycznych i geopolitycznych PRL, nie mógł być świętowany z odpowiednim rozmachem. Przyświeca nam cel, by za sztuką, którą pokażemy, szła historia. Chcemy poprzez sztukę średniowieczną opowiedzieć o początkach polskiej państwowości. O tym, jak powstała na fundamencie chrześcijaństwa, ale też o pierwszych pięciu wiekach polskości związanych z chrześcijaństwem, które przypadły na okres średniowiecza.

Co dla nas ważnego wydarzyło się wraz z chrztem Polski?

W tych pierwszych wiekach chrześcijaństwa ukształtowała się nasza tożsamość, formy społecznego i rodzinnego funkcjonowania, obyczajowość, ale też pejzaż i topografia naszych miast i wsi. Może za mało się zastanawiamy nad tym, ile zawdzięczamy średniowieczu, a przecież jesteśmy przesiąknięci tym, co się w średniowieczu narodziło. Wchodząc na rynki naszych miast, w różnych celach – konsumpcyjnych czy rozrywkowych, nie pamiętamy na co dzień, że o kształcie tej przestrzeni i jej funkcjach zdecydowano 700 czy 800 lat temu, czyli w średniowieczu. Większość polskich miast ma metrykę średniowieczną. Wtedy też powstały parafie czy samorządy, bractwa samopomocowe albo religijne. Nie zapominajmy o alfabecie. SMS i e-maile piszemy w łacińskim alfabecie, którym posługuje się zachodnia część Europy, ale to, czy będziemy do niej należeć, nie było takie oczywiste. Na terenie grodów czerwieńskich, czyli obecnego Roztocza i Lubelszczyzny, mieszkała ludność prawosławna i ten wątek też chcemy przywołać na wystawie. Dziedzictwem polskiego chrześcijaństwa jest to, że granica świata zachodniego stała się wschodnią granicą Polski, a nie przebiegała na zachód o niej. Tak zdecydowali nasi przodkowie. Historii alternatywnej uprawiać nie będziemy, ale konkretny wpływ średniowiecza na naszą tożsamość chcemy uwypuklić. Bo między innymi dlatego czujemy się na Zachód od Odry jak ryba w wodzie. To Chrzest Polski nas zdefiniował, a wejście do Unii Europejskiej stało się naturalną kontynuacją polityki pierwszych Piastów.

Który z eksponatów na wystawie jest najcenniejszy?

Sprowadzamy około 100 eksponatów – z polskich metropolii – Warszawy, Krakowa, Szczecina, Wrocławia, Gdańska, ale i mniejszych miast: Hrubieszowa, Sanoka, Zamościa, Olsztyna, Zielonej Góry, Legnicy, Kłodzka, Nowego Sącza, Płocka, Łęczycy i innych. Z muzeów państwowych, ale i kilkunastu diecezji, z parafii. Bo chęcią naszą jest pokazanie wspólnej troski Kościoła i państwa o dziedzictw0 kulturowe w Polsce. Często nie zdajemy sobie sprawy z tego, ile pokoleń proboszczów, zanim powstały muzea, przechowywało dziedzictwo kultury sakralnej do naszych czasów. Co ciekawe, wiele eksponatów i dziś służy kultowi, dlatego na czas wystawy zostaną zdjęte z ołtarzy bądź wyjęte ze skarbców. Kościół jest najstarszym kustoszem w Polsce. Rocznica chrztu to odpowiedni moment do zaakcentowania tego aspektu, bo my też powinniśmy pozostawić te skarby przyszłości. Wiele eksponatów udało nam się pozyskać dzięki pomocy Kościoła, w tym arcybiskupa poznańskiego Stanisława Gądeckiego. Tak jest również z włócznią św. Maurycego, wypożyczoną ze Skarbca Katedry na Wawelu, a będącą świadectwem wydarzeń z 1000 roku, gdy odbył się zjazd gnieźnieński. To właśnie wtedy nad grobem św. Wojciecha cesarz Otto III podarował włócznię Bolesławowi Chrobremu. Można sobie wyobrazić, że oglądamy przedmiot, na którym spoczywały wcześniej oczy Ottona, Chrobrego i biskupa Ungera. Przekazanie włóczni miało znaczenie symboliczne, ponieważ ona sama była symbolem władzy cesarskiej. Chrobry otrzymał kopię lancy łączonej z chrześcijańskim męczennikiem, rycerzem Maurycym, który oddał życie za wiarę. Już w czasach ottońskich lanca stała się nieodłącznym atrybutem władzy cesarskiej. Oryginał przechowywany jest w Wiedniu, zaś polska kopia ma swoje stałe miejsce na Wawelu. Z najwcześniejszych wieków średniowiecznej monarchii Piastów, czyli do XII wieku, przetrwała głównie metaloplastyka i ją też pokazujemy na ekspozycji. To jest biżuteria, jaką nosili Polacy, czyli krzyżyki, kaptorgi, ale są też krzyże relikwiarzowe używane przez duchownych. Na szczególną uwagę zasługuje krzyż relikwiarzowy (enkolpion) znaleziony w ruinach pokrzyżackiego zamku w Brodnicy z XIV wieku, wytworzony nieco wcześniej w Syrii bądź w Palestynie, przywieziony na tereny dzisiejszej Polski przez krzyżowca zamierzającego chrystianizować orężem Prusów.

O kwalifikacji rekwizytu zadecydowały względy geograficzne?

Tak, bo używanie XIX-wiecznego, narodowościowego kryterium wobec średniowiecza byłoby anachronizmem. Ludzie średniowiecza żyli w specyficznym chrześcijańskim uniwersum, działającym ponad podziałami i ponad granicami. Najlepszym przykładem jest Wit Stwosz, którego prace też pokażemy. Wiadomo, że urodził się poza Polską, ale jego twórczość ściśle związana jest z naszym krajem. Jeśli chodzi o geografię, staramy się też wypełnić białe plamy. Rozwijamy ten wątek w gawędach prezentowanych z pośrednictwem multimediów. A historie, które przedstawiamy, są często zaskakujące. Pozyskaliśmy na przykład krucyfiks z Szadka z okolic Łodzi. Miasto musiało rozwijać się dynamicznie, skoro z tamtejszej szkoły parafialnej na przestrzeni XV i XVI wieku pochodziło wielu uczonych. Kilka osób zostało rektorami Akademii Krakowskiej bądź też dziekanami wydziałów tej uczelni. To pokazuje pośrednio bogactwo Polski zwanej dziś trochę niesprawiedliwie prowincjonalną, ponieważ jej wkład w historię kraju jest albo nieznany, albo pomijany. To również właśnie dzięki takim miejscowościom jak Szadek nasz kraj, pomimo licznych wojen i zawieruch politycznych, wciąż dysponuje ogromnym bogactwem kulturowym. Przy okazji wybierania eksponatów na wystawę doliczyłem się co najmniej kilkudziesięciu kielichów mszalnych ze średniowiecza. To niezwykle dużo.

Ziemie Odzyskane to termin skompromitowany przez propagandę PRL, co przesłania polskość Dolnego Śląska w pierwszych wiekach poprzedniego tysiąclecia. Zobaczymy na wystawie średniowieczne dziedzictwo tamtych ziem?

Niezwykła historia wiąże się z tak zwanym tympanonem Jaksy. To znakomite dzieło rzeźby romańskiej z 70. lat XII w. Jej bohaterami są książę senior Bolesław Kędzierzawy z modelem kościoła ufundowanego w Bytomiu oraz książę Jaksa z modelem świątyni św. Michała ufundowanej pod Wrocławiem na Ołbinie. Jaksa był księciem słowiańskim z terenu Połabia, nazywany jest „z Kopanicy". Można się domyślać, że miejscem jego rezydencji była dzisiejsza dzielnica Berlina – Kopenick. Po konfrontacji z Albrechtem Niedźwiedziem schronił się na Dolnym Śląsku, gdzie pod Wrocławiem – na Ołbinie, ufundował wspomniany kościół. Tympanon Jaksy opuści Wrocław po raz pierwszy od 30 lat, kiedy był na dużej wystawie w Kolonii. Warto też wspomnieć o klasztorze Cysterek w Ołoboku położonym na południe od Kalisza, założonym w początkach XIII wieku. Z niego pochodzą trzy znakomite dzieła sztuki średniowiecznej. Wspaniały krucyfiks z połowy XIII wieku pozostał do dziś w kościele, dwa inne dzieła to figury Madonny. Pierwsza, późnoromańska, jest najprawdopodobniej najstarszą drewnianą rzeźbą Madonny w zbiorach polskich. Pochodzi z końca XII wieku, importowana prawdopodobnie z Francji, jest przechowywana w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. Druga Madonna z około 1330 roku znajduje się w zbiorach Muzeum Archidiecezjalnego w Poznaniu. Trzy eksponaty z Ołoboku będą się mogły spotkać pierwszy raz od lat 30. XX wieku na naszej wystawie. Będzie co oglądać przez trzy i pół miesiąca!

„Imagines Medii Aevi". Wystawa z okazji 1050. rocznicy chrztu Polski pod honorowym patronatem prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Andrzeja Dudy i patronatem przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski arcybiskupa Stanisława Gądeckiego, metropolity poznańskiego. Patronat medialny „Rzeczpospolitej" i „Życia Regionów"

Źródło: Rzeczpospolita
REKLAMA
REKLAMA

WIDEO KOMENTARZ

REKLAMA
NAJNOWSZE Z RP.PL
REKLAMA
REKLAMA