fbTrack
REKLAMA
REKLAMA

Płace

Kryteria wypłaty z funduszu socjalnego

123 RF
Aby uchronić się przed ryzykiem oskładkowania świadczeń wypłacanych z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych, pracodawcy powinni bazować na sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej uprawnionych, mimo że ten obowiązek nie wynika wprost z przepisów.

W dalszym ciągu źródłem wielu sporów pracodawców z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych pozostaje wyłączenie z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne świadczeń wypłaconych z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych, które przewiduje § 2 ust. 1 pkt 19 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (tekst jedn. DzU z 2015 r., poz. 2236; dalej: rozporządzenie składkowe). Zgodnie z tym przepisem, podstawy wymiaru składek nie stanowią świadczenia finansowane ze środków przeznaczonych na cele socjalne w ramach zakładowego funduszu świadczeń socjalnych (dalej: zfśs). Rozumienie tego wyłączenia to przedmiot licznych kontrowersji. Z kolei naruszenie przepisów regulujących funkcjonowanie zfśs może się stać pretekstem do zakwestionowania przez ZUS zastosowania przedmiotowego zwolnienia, co skutkuje znacznym obciążeniem finansowym przedsiębiorców z tytułu oskładkowania już wypłaconych świadczeń.

Zarzuty podnoszone w zakresie kontroli dotyczą głównie niezastosowania lub niewłaściwego zastosowania przy wypłacie świadczeń z zfśs kryteriów socjalnych określonych w art. 8 ust. 1 ustawy z 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (tekst jedn. DzU z 2016 r., poz. 800; dalej: ustawa o zfśs). Dotyczą one dokonania wypłaty świadczeń bez zróżnicowania ich wysokości w oparciu o wskazane w ustawie kryteria czy dokonania wypłaty w sposób pozornie zróżnicowany (gdy różnice w wysokości świadczeń są zbyt małe lub w rzeczywistości zdecydowana większość pracowników na skutek zastosowanego kryterium jest kwalifikowana do jednej grupy).

O wadze problemu świadczą dziesiątki tysięcy prowadzonych sporów sądowych (które często powodują zablokowanie wydziałów ubezpieczeń społecznych) oraz rozbieżne poglądy wyrażane w wyrokach nie tylko na poziomie sądów powszechnych, lecz także Sądu Najwyższego.

Co mówią przepisy

Do zwolnienia ze składek danego świadczenia wypłaconego z zfśs konieczne jest łączne spełnienie dwóch warunków. Powinny to być świadczenia:

- w ramach zakładowego funduszu świadczeń socjalnych,

- finansowane ze środków przeznaczonych na cele socjalne.

W praktyce przesłanka świadczeń „w ramach zakładowego funduszu świadczeń socjalnych" jest utożsamiana ze sfinansowaniem danego świadczenia ze środków zfśs, w tym w szczególności z rachunku bankowego zfśś, nie zaś z konta obrotowego.

Natomiast drugi warunek – z uwagi na brak legalnej definicji pojęcia „środków przeznaczonych na cele socjalne" – rodzi znaczne rozbieżności interpretacyjne. Nie budzi wątpliwości jedynie to, że finansowane powinny być świadczenia, które przewiduje regulamin zfśs.

Niejednolita praktyka sądów powszechnych

Stosownie do pierwszego z przyjmowanych poglądów, świadczenia wypłacane z zfśs, aby móc stać się przedmiotem wyłączenia z podstawy wymiaru składek, o którym mowa w § 2 ust. 1 pkt 19 rozporządzenia składkowego, powinny spełniać kryteria socjalne określone we wspomnianym art. 8 ust. 1 ustawy o zfśs. Determinują one zasadę dystrybucji wszystkich świadczeń z funduszu, a od tej zasady nie istnieją wyjątki. Zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy o zfśs przyznawanie ulgowych usług i świadczeń oraz wysokość dopłat z funduszu uzależnia się od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z funduszu. W konsekwencji świadczenie wypłacone bez uwzględnienia indywidualnej sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej uprawnionego nie jest „świadczeniem socjalnym" i stanowi przychód wliczany do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne (tak m.in.: wyrok SA w Poznaniu z 28 kwietnia 2015 r., III AUa 1233/14; wyrok SA w Poznaniu z 28 kwietnia 2015 r., III AUa 1217/14; wyrok SA w Szczecinie z 3 lutego 2015 r., III AUa 403/14, wyrok SA w Łodzi z 21 października 2014 r., III AUa 2667/13).

Natomiast, zgodnie z drugim z prezentowanych poglądów, cel socjalny nie jest tożsamy z kryteriami przyznawania ulgowych usług i świadczeń, o których mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o zfśs, powinien być bowiem utożsamiany z działalnością socjalną zdefiniowaną w art. 2 pkt 1 ustawy o zfśs. Przepis ten definiuje działalność socjalną jako usługi świadczone przez pracodawców na rzecz różnych form wypoczynku, działalności kulturalno-oświatowej, sportowo-rekreacyjnej, opieki nad dziećmi w żłobkach, klubach dziecięcych, sprawowanej przez dziennego opiekuna lub nianię, w przedszkolach oraz innych formach wychowania przedszkolnego, udzielanie pomocy materialnej – rzeczowej lub finansowej, a także zwrotnej lub bezzwrotnej pomocy na cele mieszkaniowe na warunkach określonych umową. Wystarczy więc, aby świadczenie było przeznaczone na jedną z powyższych usług.

Wskazuje się, iż z przepisów nie wynika zwolnienie z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne jedynie tych świadczeń, których wypłata z funduszu została uzależniona od właściwie zastosowanych kryteriów socjalnych i nie każde świadczenie z funduszu musi być uwarunkowane sytuacją życiową, rodzinną i materialną uprawnionych, by stać się przedmiotem ulgi. W konsekwencji, zwolnienie dotyczy także świadczeń pracodawcy wypłaconych z funduszu opartych na zasadzie powszechności (działalność kulturalno-oświatowa, wycieczki, imprezy integracyjne, karty multisport), a uprawnienia kontrolne ZUS powinny być ograniczone do sprawdzenia, czy w regulaminie zfśs istnieje podstawa finansowania świadczenia, czy dane świadczenie mieści się w ramach działalności socjalnej rozumianej zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy o zfśs, a środki na wypłatę pochodzą z zfśs (tak w szczególności wyroki SA we Wrocławiu oraz w Szczecinie: wyrok SA we Wrocławiu z 10 stycznia 2012 r., III AUa 1480/11; wyrok SA we Wrocławiu z 11 stycznia 2012 r., III AUa 1429/11; wyrok SA w Szczecinie z 26 lutego 2013 r., III AUa 734/12; wyrok SA w Szczecinie z 28 lutego 2013 r., III AUa 795/12).

Wyodrębniło się również stanowisko, które można nazwać „pośrednim". W swoich wyrokach Sąd Apelacyjny w Białymstoku podkreśla, iż rozumienie pojęcia „socjalny" powinno mieć charakter zindywidualizowany i nie może być w każdym przypadku rozumiane w sposób jednolity (por. wyrok z 13 maja 2015 r., III AUa 42/15). Sąd ten odniósł się także do uprawnień kontrolnych ZUS, wskazując, iż organ rentowy jest uprawniony do weryfikacji, czy określona wypłata nie stanowi w istocie odpłatności za pracę, a zatem ukrytego sposobu wynagradzania pracowników, gdyż taki wniosek wykluczałby zakwalifikowanie danej wypłaty jako „świadczenia socjalnego" (por. wyrok z 26 czerwca 2013 r., III AUa 32/13).

Zmienne stanowisko SN

Równie niejednolite jest w tym przedmiocie orzecznictwo Sądu Najwyższego. W wyroku z 16 września 2009 r. (I UK 121/09) SN wskazał, że świadczenia wypłacone z zfśs muszą być uzależnione od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej pracowników, a pomoc przyznana z pominięciem tej zasady nie powinna korzystać z uprawnień, jakie przyznane są przez system ubezpieczeń społecznych. Podobnie SN stwierdził w wyroku z 20 czerwca 2012 r. (I UK 140/12). Z kolei w wyroku z 20 czerwca 2012 r. (I UK 202/13) SN przyznał, że zfśs nie jest przeznaczony wyłącznie dla pracowników pozostających w trudnej sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej, gdyż krąg podmiotów jest szerszy, „tyle że o niezaliczeniu do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia decyduje socjalny charakter tych świadczeń wyrażający się zróżnicowaniem ich wartości w zależności od sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej".

Swoistego wyłomu w tym stanowisku SN dokonał natomiast w wyroku z 23 października 2008 r. (II PK 74/08). Zgodnie z nim art. 8 ust. 1 ustawy o zfśs odnosi się wyłącznie do ulgowych usług i świadczeń, a nie całej działalności socjalnej. Tym samym regulamin zfśs może przewidywać dystrybucję środków funduszu na inne cele, jeśli mieszczą się one w zakresie działalności socjalnej oraz może ustalać inne zasady korzystania ze świadczeń, np. powszechnej dostępności.

W tej mierze na uwagę zasługuje ostatni wyrok SN z 18 lutego 2016 r. (II UK 37/15), w którym przychylił się on do bardziej liberalnego stanowiska oraz wskazał, że pojęcie „cel socjalny" nie jest zdefiniowane przez prawo, a właściwym jest dokonanie jego wykładni przy uwzględnieniu pojęcia „działalności socjalnej" zdefiniowanej w art. 2 pkt 1 ustawy o zfśs. Sąd Najwyższy podkreślił również, iż zfśs nie jest przeznaczony jedynie dla uprawnionych znajdujących się w szczególnie trudnej sytuacji życiowej, a wszystkie świadczenia wypłacone z funduszu nie mogą być uzależnione od spełniania wszystkich trzech kryteriów określonych w art. 8 ust. 1 ustawy o zfśs.

masz pytanie, wyślij e-mail: tygodnikpraca@rp.pl

Zdaniem autorki

Agnieszka Baranowska, radca prawny, kancelaria EY Law

W wyroku z 18 lutego 2016 r. (II UK 37/15) Sąd Najwyższy odniósł się także do uprawnień kontrolnych ZUS. Wskazał, że do zakresu działania organu rentowego należy stosowanie przepisów z zakresu ubezpieczeń społecznych, a tym samym ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz rozporządzenia składkowego. Do zakresu kompetencji ZUS nie wchodzi natomiast realizacja ustawy o zfśs, gdyż nie zawiera ona przepisów z zakresu ubezpieczeń społecznych. ZUS powinien zatem weryfikować prawidłowość wyłączenia z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne na podstawie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz rozporządzenia składkowego. To zaś oznacza, że organ rentowy ma uprawnienie wyłącznie do sprawdzenia, czy „świadczenie było finansowane ze środków przeznaczonych na cele socjalne w ramach tego funduszu, tj. w szczególności było przewidziane w regulaminie i nie było dodatkowym świadczeniem pracodawcy". Świadczenia są natomiast finansowane ze środków przeznaczonych na cele socjalne, jeżeli „przedmiotem ich oddziaływania są sfery opisane w art. 2 ust. 1 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych".

Zdaniem autora

Konstanty Dobiejewski, radca prawny, dyrektor w Dziale Doradztwa Podatkowego EY

Jak widać, zarówno orzecznictwo sądów powszechnych jak i Sądu Najwyższego w kwestii dystrybucji i oskładkowania świadczeń wypłaconych z zfśs, a także w kwestii określania kryteriów socjalnych jest niejednolite, a na chwilę obecną nie można wskazać stanowiska jednoznacznie dominującego. W pewien sposób o poziomie bezpieczeństwa przedsiębiorcy decyduje właściwość sądu apelacyjnego, który ewentualnie będzie rozstrzygał spór. Mając na względzie wagę problemu i pewność prawa, wskazane jest ujednolicenie stanowisk sądów powszechnych, co będzie wymagać interwencji ustawodawcy lub też rozstrzygnięcia przedmiotowej kwestii przez Sąd Najwyższy w powiększonym składzie.

Jednak zanim to nastąpi, pracodawcy asekuracyjnie, aby uchronić się przed koniecznością oskładkowania wypłaconych świadczeń na skutek kontroli ZUS, powinni stosować kryteria socjalne, uzależniając wypłacone świadczenia zarówno od sytuacji życiowej, rodzinnej, jak i materialnej uprawnionych, mimo że nie wynika to wprost z obowiązujących przepisów prawa.

Źródło: Rzeczpospolita
REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
NAJNOWSZE Z RP.PL
REKLAMA
REKLAMA