fbTrack
REKLAMA
REKLAMA

Firma

Wszystko o odsetkach - kto, jakie i kiedy płaci

Adobe Stock
Zaciągając kredyt w banku lub spóźniając się z zapłatą za fakturę, należy liczyć się z koniecznością zapłaty odsetek. Również w sytuacji nieregulowania swoich zobowiązań podatkowych w terminie podatników może spotkać niemiła konieczność zapłaty odsetek od powstałej w ten sposób zaległości.

Z odsetkami spotkamy się zarówno na gruncie prawa cywilnego, jak i podatkowego, choć ich definicji nie zawierają żadne przepisy, a obowiązek ich płacenia może wynikać z ustawy, decyzji właściwego organu albo czynności prawnej. Mają one charakter uboczny względem świadczenia głównego. Oznacza to, że warunkiem powstania należności z tytułu odsetek jest istnienie i ważność należności głównej.

W stosunkach cywilnoprawnych odsetki mogą pełnić funkcję wynagradzania za korzystanie z cudzego kapitału. Poza wynagradzaniem odsetki (zarówno cywilnoprawne, jak i podatkowe) pełnią też funkcję sankcyjną.

Czytaj też:

W pozwach, powinny być wyjątkowo starannie formułowane żądania odsetek

Od kiedy liczyć odsetki ustawowe za opóźnienie

Cywilnoprawne

W prawie cywilnym wyróżnia się odsetki ustawowe (wynikające z przepisów kodeksu cywilnego lub ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych) lub umowne (ustalone przez strony w umowie).

Odsetki ustawowe można podzielić na:

- należne od sumy pieniężnej,

- za opóźnienie,

- za opóźnienie w transakcji handlowej.

Wysokość odsetek, wynikających z kodeksu cywilnego lub ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, może zostać zmieniona przez strony w drodze umownej. Należy przy tym pamiętać, że wysokość ta nie może przekraczać tzw. odsetek maksymalnych.

Kapitałowe

Odsetki kapitałowe naliczane są przy pożyczkach oraz kredytach udzielanych przez banki, ale również przez instytucje pozabankowe. Stanowią one pewną rekompensatę dla wierzyciela za czas, gdy nie może on dysponować swoimi pieniędzmi. Inaczej mówiąc, są wynagrodzeniem za pożyczony kapitał.

Jeśli strony nie umówiły się na wysokość tych odsetek, wówczas wynagrodzenie dla pożyczającego równe będzie wysokości odsetek ustawowych.

Odsetki kapitałowe obliczane są na podstawie stopy referencyjnej NBP plus 3,5 pkt. procentowego. Obecnie wynoszą one 5 proc. w skali roku.

Za opóźnienie w spłacie

Odsetki za opóźnienie w spłacie są naliczane, gdy dłużnik nie reguluje w terminie swoich należności. Z jednej strony jest to wynagrodzenie dla wierzyciela, który w dalszym ciągu nie może dysponować swoimi pieniędzmi. A z drugiej, odsetki za opóźnienie w spłacie mają mobilizować dłużnika do spłaty zobowiązania.

Prawo do ich naliczania przysługuje niezależnie od tego, czy wierzyciel poniósł w związku z opóźnieniem w zapłacie jakąkolwiek szkodę. Co istotne, odsetki przysługują chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi (np. opóźnienie w zapłacie nastąpiło w wyniku jakiegoś zdarzenia losowego).

Podstawę prawną obliczania odsetek za opóźnienie stanowi art. 481 kodeksu cywilnego, zgodnie z którym ich wysokość to suma równowartości stopy referencyjnej i 5,5 pkt. procentowych. Obecnie stopa referencyjna równa jest 1,5 proc. a zatem ustawowe odsetki za opóźnienia w spłacie wynoszą 7 proc.

Maksymalne

Jak już wspomniano strony umowy kredytu czy pożyczki mogą dowolnie określić wysokość odsetek (kapitałowych). Niemniej jednak odsetki te nie mogą być wyższe niż maksymalne odsetki. Zgodnie z przepisami odsetki maksymalne nie mogą być wyższe niż dwukrotność odsetek ustawowych, czyli obecnie 10 proc.

Podobnie jak w przypadku odsetek kapitałowych przepisy określają też maksymalną wartość odsetek za opóźnienie w spłacie. Jest to również pomnożenie odsetek ustawowych razy dwa, czyli nie mogą wynosić obecnie więcej niż 14 proc.

Jeśli w umowie podana jest wyższa wartość niż ta wynikająca z kodeksu cywilnego, wówczas odsetki muszą zostać zredukowane do maksymalnego ustawowego poziomu.

W transakcjach handlowych

W przypadku transakcji dokonywanych między przedsiębiorcami do obliczania odsetek są stosowane przepisy ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych.

Odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych to odsetki należne za okres od dnia wymagalności świadczenia pieniężnego do dnia zapłaty, które przysługują w transakcjach handlowych (z wyłączeniem transakcji, w których dłużnikiem jest podmiot publiczny), jeżeli spełnione są łącznie następujące warunki:

- wierzyciel spełnił swoje świadczenie,

- wierzyciel nie otrzymał zapłaty w terminie określonym w umowie.

Transakcją handlową jest umowa, której przedmiot stanowi odpłatne dostarczanie towaru lub odpłatne świadczenie usług, jeżeli strony tej umowy zawierają ją w związku z wykonywaną przez siebie działalnością gospodarczą lub zawodową.

Jeśli strony nie określiły wyższych odsetek, to należne są odsetki za opóźnienie w transakcjach handlowych w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 8 procentowych. Obecnie odsetki ustawowe za opóźnienia w transakcjach handlowych wynoszą 9,5 proc.

Okres naliczania

Na potrzeby ustalenia terminu, od jakiego należy rozpocząć naliczanie odsetek, podstawową kwestią jest ustalenie terminu zapłaty należności głównej. Może on wynikać np. z umowy lub faktury.

Co do zasady odsetki naliczane są od pierwszego dnia opóźnienia w przypadku niespełnienia świadczenia (np. zapłaty faktury) w terminie. Wierzyciel nabywa prawo do odsetek pierwszego dnia po upływie danego czasu, przy czym odsetki liczone są za każdy dzień opóźnienia oddzielnie.

Podatkowe

Z uwagi na przymusowy charakter prawa podatkowego, odsetki podatkowe pełnią przede wszystkim funkcję sankcyjną, za opóźnienie w zapłacie.

Uchybienie terminowej zapłacie podatku przez podatnika lub nieterminowy zwrot nienależnie zapłaconego podatku przez organ powoduje, że powstanie zobowiązanie do zapłaty odsetek na rzecz drugiej strony.

Zgodnie z przepisami Ordynacji podatkowej stawka odsetek za zwłokę jest równa sumie 200 proc. podstawowej stopy oprocentowania kredytu lombardowego, ustalanej zgodnie z przepisami o Narodowym Banku Polskim, i 2 proc., z tym że stawka ta nie może być niższa niż 8 proc. Obecnie odsetki podatkowe wynoszą właśnie 8 proc.

Obniżone

W sytuacji, w której podatnik złoży prawnie skuteczną korektę deklaracji (nie później niż w terminie 6 miesięcy od dnia upływu terminu do złożenia deklaracji) oraz zapłaci zaległość podatkową w ciągu siedmiu dni od dnia złożenia korekty, wówczas odsetki podatkowe mogą zostać obniżone o 50 proc. (obecnie wynoszą one 4 proc.).

Zasadę tę stosuje się odpowiednio w razie zaliczenia nadpłaty lub zwrotu podatku, a także przy potrąceniu lub przeniesieniu własności rzeczy lub praw majątkowych, w trybie określonym w art. 66 Ordynacji podatkowej, na wniosek złożony w terminie siedmiu dni od dnia złożenia korekty deklaracji.

W niektórych sytuacjach obniżona stawka odsetek za zwłokę nie znajdzie zastosowania, np. w przypadku korekty deklaracji:

- złożonej po doręczeniu zawiadomienia o zamiarze wszczęcia kontroli podatkowej, a jeśli nie stosuje się zawiadomienia – po zakończeniu kontroli podatkowej,

- złożonej po doręczeniu upoważnienia do przeprowadzenia kontroli celno-skarbowej,

- dokonanej w wyniku czynności sprawdzających.

Podwyższona stawka za zwłokę

Podwyższoną stawkę odsetek za zwłokę w wysokości 150 proc., stosuje się do zaległości w podatku od towarów i usług oraz w podatku akcyzowym w przypadkach wskazanych w art. 56b Ordynacji podatkowej. Zgodnie z tym przepisem, stawkę podwyższoną organ podatkowy może zastosować, m.in. w sytuacji zaniżenia zobowiązania podatkowego, zawyżenia kwoty nadpłaty lub zwrotu podatku, ujawnionych przez organ podatkowy w toku kontroli podatkowej, kontroli celno-skarbowej lub postępowania podatkowego.

Również w przypadku ujawnienia przez organ podatkowy w toku czynności sprawdzających, kontroli podatkowej, kontroli celno-skarbowej lub postępowania podatkowego niezłożenia deklaracji, mimo ciążącego obowiązku oraz braku zapłaty podatku, organ ma prawo naliczyć odsetki w wysokości 150 proc. stawki odsetek za zwłokę.

Podwyższonych odsetek nie stosuje się jednak do zaległości w podatku od towarów i usług, w przypadku gdy ustala się dodatkowe zobowiązanie podatkowe (o którym mowa w art. 112b lub art. 112c ustawy o VAT).

Okres naliczania

Odsetki w prawie podatkowym stanowią konsekwencję zaistnienia zaległości podatkowej i dopóki ona istnieje, dopóty istnieją również odsetki od niej.

Odsetki za zwłokę są naliczane za ściśle określony w przepisach okres. Zgodnie z art. 53 § 4 Ordynacji podatkowej początkiem tego okresu jest dzień następujący po dniu upływu terminu płatności podatku lub terminu, w którym płatnik lub inkasent był obowiązany dokonać wpłaty podatku na rachunek organu podatkowego.

Nieco inny jest początek okresu naliczania odsetek w odniesieniu do należności traktowanych na równi z zaległościami podatkowymi, o których mowa w art. 52 § 1 pkt 1 Ordynacji podatkowej. Jest nim dzień zwrotu nadpłaty, zwrotu podatku, zwrotu oprocentowania lub zaliczenia na poczet zaległości podatkowych bądź na poczet bieżących lub przyszłych zobowiązań podatkowych. W przypadku wynagrodzeń nienależnie pobranych przez płatników i inkasentów odsetki są naliczane od dnia pobrania tego wynagrodzenia.

Znacznie bardziej rozbudowane i skomplikowane są zasady ustalania końca okresu naliczania odsetek. Ordynacja podatkowa nie zawiera przepisu, z którego w sposób jednoznaczny wynikałoby, kiedy generalnie kończy się okres naliczania odsetek. Brak tej regulacji jest uzasadniony tym, że zakończenie okresu naliczania odsetek zależy od rodzaju zaległości podatkowej i sposobu jej wygaśnięcia.

Najczęstszym momentem zakończenia okresu naliczania odsetek jest dzień wygaśnięcia zaległości podatkowej. Szczegółowo moment ten został określony w § 4–10 rozporządzenia ministra finansów z 22 sierpnia 2005 r. w sprawie naliczania odsetek za zwłokę oraz opłaty prolongacyjnej, a także zakresu informacji, które muszą być zawarte w rachunkach.

Należy pamiętać, że jeżeli dokonana wpłata nie pokrywa kwoty zaległości podatkowej wraz z odsetkami za zwłokę, wpłatę tę organ podatkowy zaliczy proporcjonalnie na poczet kwoty zaległości podatkowej oraz kwoty odsetek za zwłokę w stosunku, w jakim, w dniu wpłaty, pozostaje kwota zaległości podatkowej do kwoty odsetek za zwłokę.

Planowane zmiany przepisów

Na zakończenie należy wspomnieć o planowanych zmianach przepisów dotyczących odsetek naliczanych w transakcjach handlowych.

Sejm 4 lipca 2019 r. uchwalił ustawę o zmianie niektórych ustaw w celu ograniczenia zatorów płatniczych, która m.in. podwyższa o dwa punkty procentowe wysokość odsetek w transakcjach handlowych, tj. do 11,5 proc. Jedynie w transakcjach, w których dłużnikiem jest podmiot leczniczy, odsetki mają pozostać na dotychczasowym poziomie, tj. 9,5 proc. Nowe przepisy wejdą w życie 1 stycznia 2020 r.

Agata Kowalik radca prawny, doradca podatkowy w DORADCA Sp. z o.o. w Lublinie, członek i wykładowca Stowarzyszenia Księgowych w Polsce mat. pras.

Źródło: rp.pl
REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
NAJNOWSZE Z RP.PL
REKLAMA
REKLAMA