Weekend rp.pl
Po co nam babcia
Robotnica u mrówek, opiekunka u kaszalotów, karmicielka u ptaków. U ludzi łączy te cechy. Ale tylko u ludzi jest tak kochana. Babcia
Artykuł ukazał się w tygodniku Przekrój w grudniu 2010
Wygląda to naprawdę dziwnie. U jednego z gatunków ssaków w środku dojrzałej części życia połowa populacji w szybkim tempie traci płodność. Co więcej – ta cecha jest uwarunkowana genetycznie, dziedziczna i stała. Osobniki już nigdy potem nie mogą odzyskać utraconej zdolności do rozmnażania się. Nie umierają jednak, jak to bywa u innych gatunków, i nie tracą sprawności. Swoje możliwości fizyczne i umysłowe wykorzystują do pomocy bliskim krewnym. O jakim gatunku mowa?
O człowieku oczywiście. A tą tajemniczą połową populacji są kobiety po menopauzie. „Dla biologów ewolucyjnych menopauza u kobiet stanowi jedną z najtrudniejszych do wyjaśnienia cech związanych z płcią naszego gatunku. I, jak postaram się wykazać, jedną z najważniejszych – pisał 10 lat temu o tym zjawisku Jared Diamond w książce „Dlaczego lubimy seks?”. – Wraz z wielkością naszego mózgu i naszą dwunożnością (na które zwraca się uwagę w każdym podręczniku), a także naszą skrytą owulacją i skłonnością do seksu dla przyjemności (o których mówi się rzadziej), menopauza u kobiet była – jestem o tym głęboko przekonany – jedną z tych cech biologicznych, którym zawdzięczamy to, że staliśmy się naprawdę ludźmi”.
Diamond na pewno nie należy do naukowców, którzy starają się udowodnić wyjątkowość naszego gatunku. Zasłynął przecież tym, że nazwał człowieka „trzecim szympansem”. Jeśli więc pisze, że jakaś cecha jednak odróżnia Homo sapiens od zwierząt, to rzeczywiście musi być o tym głęboko przekonany. Co nie oznacza oczywiście, że ma rację. Od czasu wydania „Dlaczego lubimy seks?” ukazało się wiele nowych badań na temat ewolucji menopauzy u kobiet. Coraz dobitniej dowodzą one, że to zjawisko wcale nie jest takie wyjątkowe. A obserwacja zwierząt, u których się pojawia coś podobnego, pozwala lepiej zrozumieć, jaką rolę menopauza odgrywa u człowieka.
Już Diamond wymienia dwie podstawowe hipotezy, które próbują wyjaśnić fenomen menopauzy. Obie wychodzą z założenia, że „im kobieta starsza, tym, zazwyczaj, liczniejsze jej potomstwo i tym słabsze siły; w konsekwencji każda nowa ciąża to rosnące ryzyko zmarnowanej inwestycji. Rośnie również prawdopodobieństwo jej śmierci podczas porodu lub po nim, a także śmierci lub niedorozwoju płodu bądź noworodka”. Dlatego, być może, starszym kobietom bardziej się opłaca zająć się już istniejącym potomstwem, niż płodzić kolejne. Ludzkie dzieci wymagają przecież opieki przez długie lata. Stąd paradoksalnie „wynika większa liczba odchowanych dzieci u matek o mniejszej liczbie donoszonych ciąż”. Mężczyzn to nie dotyczy, bo bardzo rzadko zdarza im się zejść podczas płodzenia, a ryzyko związane z ciążą to kompletnie nie ich problem.
Dla dzieci czy dla wnuków?
Druga hipoteza jest związana nie z wychowywaniem własnych dzieci, lecz wnuków. Gdyby 50-letnia kobieta zmarła podczas porodu, to nie mogłaby pomóc swoim córkom lub synom w wychowaniu kolejnego pokolenia. Suma jej genów przekazanych następnym generacjom zwiększyłaby się, gdyby babcia skupiła się na dbaniu o wnuki, a nie na rodzeniu własnych dzieci. Tym bardziej że w pierwotnych społecznościach to starsze kobiety odpowiadają za dostarczanie pokarmu dla rodziny. Na przykład w plemieniu Hadza w Tanzanii „najwięcej czasu na poszukiwaniu jedzenia (głównie bulw, miodu i owoców) spędzały kobiety po menopauzie. Mające już wnuki kobiety poświęcały na tę ciężką pracę całe siedem godzin dziennie, wobec zaledwie trzech godzin w przypadku kilkunastoletnich dziewcząt i młodych mężatek oraz czterech i pół godziny w przypadku zamężnych kobiet z małymi dziećmi” – pisał Diamond.
Tylko takie społeczności, które żyją w podobnych warunkach jak nasi przodkowie sprzed tysięcy lat, pozwalają na weryfikację hipotez o pochodzeniu menopauzy. W dzisiejszych społeczeństwach, w których rozwinęła się instytucjonalna opieka nad dziećmi, wpływ babć może być niezauważalny. Zainteresowani tą tematyką antropolodzy sięgnęli więc po te nieliczne dane, które zostały zebrane, jeszcze zanim pojawiło się państwo socjalne.
Przeczytaj więcej o: Dzień babci, babcia
Rekomenduj artykuł Oddano głosów:
