Opinie
Chory powinien mieć adwokata
O pilnej potrzebie nowelizacji ustawy o ochronie zdrowia psychicznego – piszą adwokat Mateusz Boznański oraz aplikantka adwokacka Iwona Tomkowicz-Dziurdzia
Istotą instytucji profesjonalnego pełnomocnika powoływanego z urzędu jest potrzeba zapewnienia jak najlepszej ochrony prawnej interesów osoby, dla której zostaje on powołany. Polskie prawo – tak w postępowaniu cywilnym, jak i karnym – przewiduje możliwość wyznaczenia z urzędu pełnomocnika i obrońcy. Różnica między tymi procedurami jest dość wyraźna. To w ramach pierwszej przewidziano co do zasady, iż pomoc pełnomocnika ma charakter fakultatywny, a pełnomocnika z urzędu wyznacza się, gdy strona zwolniona przez sąd od kosztów sądowych w całości lub części domaga się ustanowienia adwokata lub radcy prawnego. Sąd uwzględni wniosek, jeżeli udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie uzna za potrzebny oraz gdy spełnione są pozostałe warunki.
Wyjątek od ogólnej zasady ustanawiania pełnomocnika z urzędu w postępowaniu cywilnym wprowadza art. 48 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego z 19 sierpnia 1994 r. (ustawa). Zgodnie z nim sąd opiekuńczy może ustanowić dla osoby, której postępowanie dotyczy bezpośrednio, adwokata z urzędu, nawet bez złożenia wniosku, jeżeli owa osoba ze względu na stan zdrowia psychicznego nie jest zdolna do złożenia wniosku, a sąd uzna udział adwokata w sprawie za potrzebny. Rozwiązanie takie wydaje się daleko niewystarczające, jeśli zważyć, że postępowanie w przedmiocie przymusowego leczenia dotyczy najczęściej ludzi chorych, zupełnie bezradnych i nieorientujących się w swoich prawach.
W postępowaniu karnym
Z kolei w przepisach postępowania karnego ustawodawca enumeratywnie wymienił, w jakich okolicznościach podejrzany/oskarżony musi mieć obrońcę z urzędu. Jedną z przesłanek wyznaczenia przez sąd obrońcy z urzędu jest uzasadniona wątpliwość co do poczytalności podejrzanego/oskarżonego. To zaś oznacza, że prowadzący postępowanie przygotowawcze, jeśli tylko poweźmie wątpliwość co do stanu zdrowia podejrzanego, ma złożyć w sądzie wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu. Tak umocowany obrońca powinien brać udział w rozprawach przed sądem: pierwszej instancji, odwoławczym (art. 450 § 1 k.p.k.) i kasacyjnym (art. 450 § 1 w zw. z art. 518 k.p.k.) oraz w tych posiedzeniach, w których obowiązkowy jest udział oskarżonego.
Od momentu wyznaczenia obrońcy z urzędu podejrzany ma rzeczywistą ochronę, niezbędną według prowadzącego postępowanie przygotowawcze z uwagi na stan zdrowia psychicznego. To zaś oznacza, że bez względu na ewentualny stopień zaawansowania choroby osoby podejrzanej adwokat musi podejmować czynności na korzyść podejrzanego.
Jeśli oskarżony w postępowaniu sądowym nie miał obrońcy (w wypadkach określonych w art. 79 § 1 i 2 k.p.k.) lub obrońca nie brał udziału w czynnościach, w których jego udział był obowiązkowy, wydane orzeczenie podlega uchyleniu, niezależnie od granic zaskarżania i podniesionych zarzutów (art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k.). Pojęcie „wątpliwość co do poczytalności" obejmuje swym zakresem obiekcje co do tego, czy w konkretnym przypadku nie występuje jakiekolwiek ograniczenie poczytalności (a więc i to znajdujące się poniżej progu określonego w art. 31 § 2 k.k.). Nie jest przy tym konieczne, aby owo ograniczenie wykazać, wystarczy uprawdopodobnienie.
Gdy decyduje sąd opiekuńczy
W prawie karnym zagadnienie pełnomocnika z urzędu dla osoby o wątpliwej poczytalności jest oczywista. Inaczej sytuacja wygląda na gruncie ustawy regulującej postępowanie w wypadkach wystąpienia zaburzeń psychicznych. Nie ujmuje ona w sposób właściwy kwestii związanej z ustanawianiem pełnomocnika z urzędu dla osób, które mogą potrzebować ochrony swych interesów.
Ustawa przewiduje dwa tryby przyjęcia do szpitala psychiatrycznego bez zgody pacjenta. W pierwszym wypadku konieczne jest ustalenie, że dotychczasowe zachowanie chorego wskazuje, iż z powodu swej choroby zagraża on bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób (art. 23 ustawy). W drugim (art. 29) trzeba ustalić, że dotychczasowe zachowanie osoby chorej wskazuje, iż nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu jej zdrowia psychicznego bądź osoba taka jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych – przy uzasadnionym przewidywaniu, że leczenie w szpitalu psychiatrycznym przyniesie poprawę jej stanu zdrowia. Przyjęcie do szpitala w tym drugim trybie odbywa się na wniosek małżonka, krewnych w linii prostej, rodzeństwa, przedstawiciela ustawowego lub osoby sprawującej faktyczną opiekę. A gdy w grę wchodzi osoba objęta wsparciem społecznym (art. 8 ustawy), wniosek może zgłosić również organ do spraw pomocy społecznej.
Rekomenduj artykuł Oddano głosów:
