Ziemianie XXI wieku
Jeszcze dwory nie zginęły
Historyk Jerzy Łojek napisał: „po wojnie z krajobrazu powojennej Polski zniknęło 11 tysięcy dworów.
Akcja "Rz": Ratujmy dwory polskie
11 tysięcy! Żeby to sobie uświadomić, musicie wyobrazić sobie Italię, z której nagle znika 11 tysięcy winnic”.
Dwory ziemiańskie przez wieki tworzyły i w najtrudniejszych czasach pielęgnowały wartości, z którymi Polacy się utożsamiają. I te romantyczne, idealizujące sielską przyrodę i krzewiące patriotycznego ducha, i te pozytywistyczne – podkreślające wartość pracy, gospodarki, działalności społecznej i kulturalnej (szkoły, biblioteki, muzea, literatura). Architektura dworów jest szczególnie charakterystyczna dla terenów Polski, a wnętrza i pamiątki, które zostały po dziadach szlachcicach i ziemianach, wyróżniają nas wśród Europejczyków. Szabla na ścianie po antenacie, co szedł na Turka, kosa na sztorc, listy z Syberii, czarny żałobny naszyjnik babki noszony po powstaniu styczniowym. W albumach zdjęcia ojców po zwycięstwie nad bolszewikiem w 1920 roku.
Czy jednak polskie tradycje i siedziby ziemiańskie mają zginąć, bo tak chciał Stalin? Tylko nieliczne dwory odzyskują dziś świetność i odnajdują się w życiu kulturalnym na nowo. Takie centra kultury, do których powróciła rodzina, promieniują na okolicę. Opisujemy poniżej Goszyce, ale świetność odzyskał też m.in. pałac w Korczewie na Podlasiu, gdzie córki przedwojennego właściciela Krystyna Ostrowskiego: Renata i Beata Ostrowska-Harris i organizują wystawy, plenery, konkursy, odczyty.
Są też inne przykłady, gdy w odremontowanych i uratowanych od ruiny dworach nowi właściciele tchnęli ducha w stare mury. W samym województwie kujawsko pomorskim znajdujemy ich kilka. Dwór w Broniewie, odkupiony przez wnuków przedwojennej właścicielki, Andrzeja Musiała, prezesa oddziału toruńskiego PTZ i jego żony, którzy gospodarują na 60 ha ziemi pięknie go odnowili. W Sikorzynie – dworze Wybickich jest prywatne muzeum. W Grochowiskach Szlacheckich – piękny pensjonat i restauracja, w Jełmuniu pensjonat. W dworze Kopytowa (woj. podkarpackie) jest Prywatne Muzeum Kultury Szlacheckiej. Ale to wyjątki potwierdzające regułę.
Większość tych zabytków jest w dramatycznym stanie. Takich przykładów jak opisany poniżej Niedźwiedź czy Lubin jest w Polsce około tysiąca. Polecam interwencji i uwadze zrujnowane dwory w miejscowościach Kotlin, Grodziec, Wełna, Siedmiorogów w Wielkopolsce, najbardziej gospodarnej części Polski. Nawet tam giną odwieczne, solidnie zbudowane, siedziby najstarszych polskich rodów: Niegolewo – Niegolewskich, Taczanów – Taczanowskich, Kwilcz – Kwileckich. I to jest hańbiące dla odpowiedzialnych władz.
—Maciej Rydel
GOSZYCE – Promieniowanie kulturą
We wsi Goszyce, na północ od Krakowa, stoją dwa dwory: jeden z najstarszych drewnianych w Polsce (z 1673 roku) i nowszy, murowany z 1888 roku. Pisaliśmy o nich na łamach „Rz” (04/2008 r.). Wtedy los murowanego był niepewny. Dziś możemy go przedstawić jako jeden z optymistycznych przykładów wywalczenia przez potomków przedwojennych właścicieli prawa do uratowania dworu. Został wykupiony przez Michała Smoczyńskiego (prawnuka właścicielki) i jego żonę Martę.
W końcu XIX wieku Goszyce należały do rodziny Zawiszów. W 1945 roku, do chwili wyrzucenia właścicieli przez władze komunistyczne, należały do Zofii z Zawiszów Kernowej, primo voto Gąsiorowskiej. Po 1945 r. Goszyce „przydzielono” AGH jako ośrodek wypoczynkowy. Potem były stacja hodowli roślin i mieszkania pracowników. Dwór zdewastowano i w końcu XX wieku stał pusty. Dziś, choć Smoczyńscy nadal go remontują, dwór już żyje. Pierwsze wydarzenie odbyło się w 2010 roku. Zapoczątkowało coroczne spotkania z cyklu „Świat Turowicza”. Mają przypominać pasje wieloletniego redaktora naczelnego „Tygodnika Powszechnego”, męża Anny Gąsiorowskiej, córki wspomnianej Zofii. Turowiczowie mieszkali w Goszycach przez całą wojnę. Dwór stał się okupacyjną przystanią dla wielu ludzi polskiej kultury: Czesława Miłosza, Jana Józefa Szczepańskiego, a także uciekinierów ze zrujnowanej po Powstaniu Warszawskim stolicy. Spotkanie poświęcono poezji. Gościem była Julia Hartwig. Przybyło około 100 osób. Czytano wiersze. Grzegorz Turnau umilił wieczór poezją śpiewaną z Anną Szałapak.
Największym wydarzeniem 2010 roku był udział dworu w Goszycach w XII edycji Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego. Odwiedziło go w ciągu dwóch dni 970 osób. Wspominano Zofię Zawisza-Kernową i jej czasy. Domowa atmosfera i możliwość zetknięcia z historią spowodowały, że goście wyszli zachwyceni. Na tę okazję Marta Smoczyńska wydała wspomnienia o dworze.Jesienią odbyła się tu sesja „Formacja 1910 – świadkowie nowoczesności” zorganizowana przez prof. Martę Wykę. Dotyczyła pokolenia, do którego należeli: Miłosz, Turowicz, Wyka, Szczepański, Andrzejewski. 11 listopada śpiewano pieśni patriotyczne. Jest fortepian i akordeon. W pierwszy dzień Świąt Bożego Narodzenia będzie śpiewanie kolęd.
—m.r.
Rekomenduj artykuł Oddano głosów:
