Prawo do wcześniejszej emerytury, czyli o mąceniu ludziom w głowach

źródło: Rzeczpospolita

+zobacz więcej zdjęć

Emerytura wcześniejsza, mimo że jest odrębnym rodzajem świadczenia, o odrębnej konstrukcji prawnej, jest powszechnie mylona z emeryturą z tytułu osiągnięcia niższego wieku emerytalnego – pisze prof. dr hab. Inetta Jędrasik-Jankowska, kierownik Katedry Prawa Ubezpieczeń Uniwersytetu Warszawskiego

Określeniami tymi posługują się zamiennie nie tylko dziennikarze i politycy, ale także specjaliści z ZUS i ministerstw, a nawet Trybunał Konstytucyjny. Nieodróżnianie tych pojęć okazuje się jednak kosztowne.

Na czym polega sedno sprawy

W ubezpieczeniu społecznym emerytura jest świadczeniem z tytułu osiągnięcia:

1) wieku emerytalnego podstawowego ustalanego dla wszystkich ubezpieczonych lub

2) niższego wieku emerytalnego ustalanego dla niektórych grup ubezpieczonych.

Na emeryturę można przejść także mimo nieosiągnięcia wieku emerytalnego wskazanego w punktach 1 i 2 – i to jest właśnie świadczenie zwane wcześniejszą emeryturą.

To nieosiągnięcie wieku emerytalnego odróżnia wcześniejszą emeryturę od emerytury w niższym wieku emerytalnym, czyli takiej, która przysługuje z tytułu osiągnięcia wieku emerytalnego, ale niżej ustalonego (pkt 2) niż wiek emerytalny powszechny (pkt 1).

Prawo do wcześniejszej emerytury to zatem swego rodzaju przywilej przyznawany ubezpieczonym posiadającym określoną cechę uzasadniającą odstąpienie od konieczności czekania na wiek emerytalny.

Prawo do emerytury wcześniejszej można nabyć nie wcześniej niż pięć lat przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego. Wiek przejścia na tę emeryturę wskazuje zatem sam ubezpieczony, składając wniosek o nabycie tego prawa. Prawo do tej emerytury nie powstaje, dopóki wniosek nie zostanie złożony.

Prawo do emerytury wcześniejszej nabywa się więc dopiero po złożeniu wniosku – natomiast prawo do emerytury w wieku emerytalnym (podstawowym lub niższym) nabywa się z mocy ustawy (ex lege) w dniu spełnienia warunków nabycia tego prawa.

Wskazanie wieku nabycia prawa do wcześniejszej emerytury przez ubezpieczonego oznacza, że wiek 55 (60) lat, o którym mowa w art. 29 ustawy, nie jest wiekiem emerytalnym w rozumieniu prawa do emerytury.

Nabycie prawa do emerytury ex lege ma to znaczenie, że ubezpieczony, który to prawo nabył, może o nie wystąpić (złożyć wniosek o jego realizację) w każdym czasie, a więc także wtedy, gdyby zmieniły się przepisy. Ubezpieczony nie musiałby nabywać prawa do emerytury na nowych warunkach, bo już nabył ją na poprzednich.

Inaczej jest w odniesieniu do osób uprawnionych do wcześniejszej emerytury. Skoro nabywają one prawo dopiero po złożeniu wniosku, to wniosek może być złożony, dopóki obowiązują przepisy dotyczące prawa do wcześniejszej emerytury.

Uchylenie tych przepisów będzie oznaczało, że wniosek nie może być złożony, a prawo nabyte.

Przed 1 stycznia 1999 r.

W naszym systemie ubezpieczenia społecznego prawo do wcześniejszej emerytury pojawiło się w ustawie z 3 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (DzU nr 3, poz. 6 ze zm.) w wyniku jej nowelizacji z 31 lipca 1981 r. (DzU nr 20, poz. 100) w odniesieniu do osób na kierowniczych stanowiskach zwalnianych z pracy.

Prawo do emerytury wcześniejszej jako prawo powszechnie dostępne uregulowane zostało w ustawie z 14 grudnia 1982 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (DzU nr 3, poz. 6 ze zm.).

Na emeryturę mimo nieosiągnięcia wieku emerytalnego mógł przejść ubezpieczony pozostający w stosunku pracy, który osiągnął 55 lat (kobieta) lub 60 lat (mężczyzna), jeśli posiadał wypracowany staż emerytalny (20 lat kobieta i 25 lat mężczyzna) i został zaliczony do I lub II grupy inwalidów.

Wprowadzenie tej możliwości to był w zasadzie zwykły zabieg techniczny dokonany w określonym celu. Należy bowiem zauważyć, że emerytura i renta inwalidzka I i II grupy były ustalane identycznie co do wysokości. Jednakże emerytury były wypłacane z Funduszu Emerytalnego, który utworzony został w 1968 r. i wykazywał z reguły nadwyżkę wpływów nad wydatkami, podczas gdy wydatki na renty inwalidzkie finansowane były z budżetu państwa. Zamiana renty na emeryturę w wyniku umożliwienia rencistom przejścia na emeryturę, mimo że nie osiągnęli wieku emerytalnego, miała więc istotny cel ekonomiczny.