Marzec '68
Z donosów i meldunków
Marzec 1968 w dokumentach MSW. Tom I. Niepokorni
W marcu trafi do księgarń pierwszy tom wydawnictwa IPN „Marzec 1968 w dokumentach MSW”. Choć od kilku lat historycy mają możliwość dostępu do akt MSW dotyczących wspomnianej problematyki, to jednak niewiele z nich zostało opracowanych i opublikowanych. Tom pierwszy pt. „Niepokorni” poświęcono niektórym aspektom genezy Marca ’68. Tom drugi będzie kroniką wydarzeń w Warszawie od 30 stycznia do 3 maja 1968 roku zestawioną z informacji, meldunków i notatek różnych jednostek MSW i wydziałów Komendy MO m. st. Warszawy, uzupełnioną dokumentami ukazującymi stosunek Kościoła rzymskokatolickiego do wspomnianych wydarzeń. W tomie trzecim i czwartym zostaną zaprezentowane dokumenty dotyczące śledztwa, represji oraz inwigilacji przez Służbę Bezpieczeństwa uczestników Marca ’68.
Tom pierwszy składa się z trzech rozdziałów poświęconych: klubom dyskusyjnym, środowisku literackiemu i opozycji na Uniwersytecie Warszawskim. Zamieszczono w nim 255 dokumentów. Są to informacje i notatki funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa, doniesienia informatorów SB oraz – sporadycznie – dokumenty sporządzone przez innych wytwórców, a zgromadzone przez SB.
Kołakowski i komandosi na UW
Najwięcej miejsca poświęcono opozycji na Uniwersytecie Warszawskim. Są tu dokumenty dotyczące Klubu Dyskusyjnego ZMS na UW, inwigilacji przez SB grupy Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego, różnych grup studenckich, m.in. samokształceniowych oraz grupy Nowe Formy, a także niektórych pracowników naukowych UW, m.in. Leszka Kołakowskiego, Włodzimierza Brusa i Janiny Zakrzewskiej.
Warto podkreślić, że są to w dużej mierze dokumenty nieznane historykom. W dotychczasowych badaniach i publikacjach dotyczących sytuacji na UW w latach 1962 – 1967 nie zajmowano się bowiem działalnością SB dotyczącą tego środowiska i nie uwzględniano dokumentacji zgromadzonej przez nią w tym okresie. Czytelnik będzie mógł poznać plany działania SB wobec wymienionych osób i środowisk oraz ich realizację i stosowane metody. Lektura informacji, dostarczanych m.in. przez tajnych współpracowników o pseudonimach „Wacław”, „Żelisław”, „Leon” czy „X”, umożliwi poznanie przynajmniej w części stanu wiedzy SB o działalności opozycyjnej na UW. Publikowane notatki pozwolą czytelnikowi poznać m.in. przebieg i gorącą atmosferę spotkań organizowanych na uniwersytecie, podczas których dochodziło do dyskusji z udziałem studentów ze środowiska komandosów.
Kisielewski i inni
W rozdziale drugim zamieszczono dokumenty dotyczące środowiska literackiego w latach 1964 – 1967. Są wśród nich informacje sytuacyjne SB, dokumentacja krytycznych wobec ówczesnej rzeczywistości wystąpień pisarzy, m.in. Januarego Grzędzińskiego, Stefana Kisielewskiego, Antoniego Słonimskiego, i doniesienia informatorów SB ze środowiska literackiego. Plany zabezpieczenia operacyjnego kolejnych zjazdów ZLP oraz notatki związane z ich przebiegiem ukazują skalę inwigilacji środowiska oraz fasadowość tego rodzaju imprez, zakłócanych jedynie przez głosy nielicznych niepokornych.
Zaprezentowane dokumenty umożliwiają poznanie głównych problemów nurtujących środowisko, ukazują sprzeciw pisarzy wobec tłumienia wolności słowa i druku oraz erozję wpływów PZPR wśród literatów. Pozwalają zrozumieć postawę pisarzy w lutym i marcu 1968 r. Dowodzą, że krytyczna postawa niektórych z nich wobec władz podczas zebrania Oddziału Warszawskiego ZLP 29 lutego 1968 r., będącego katalizatorem Marca ’68, nie była aktem jednorazowym i odosobnionym.
Rozdział pierwszy poświęcono działalności warszawskich klubów dyskusyjnych. Na podstawie przedstawionych dokumentów można się przekonać, że po rozwiązaniu Klubu Krzywego Koła warszawska inteligencja szukała innych możliwości rozmowy i wymiany myśli w oficjalnych strukturach. Miejscami stwarzającymi takie możliwości były kluby, których działalność przedstawiono: Klub Literacki Ognisko, Towarzystwo Kultury Moralnej, Klub Dobrej Roboty i Klub Ludzi Interesujących. Należy podkreślić, że SB uważnie obserwowała ich działalność, uznając je za ogniska opozycji. Dokumenty dotyczące klubów to przyczynek do dziejów fermentu ideowego lat 60., o którym w kontekście Marca ’68 warto pamiętać. Wśród dokumentów dotyczących klubów na uwagę zasługuje notatka SB dotycząca Klubu Poszukiwaczy Sprzeczności. Wielu z jego członków odegrało istotną rolę w działaniach opozycyjnych i wydarzeniach Marca ’68.
Przeczytaj więcej o: 1968, marzec
Rekomenduj artykuł Oddano głosów:
