Prenumerata 2018 ju˜ż w sprzedża˜y - SPRAWD˜!

Œlšsk

Skiöekumt y Wymysoü*

Wilamowice to nie tylko język, ale też unikalne stroje
shutterstock
Czy język wilamowski będzie drugim po kaszubskim językiem regionalnym w Polsce? Eksperci twierdzš, że w pełni na to zasługuje.

Między Bielsko-Białš a Oœwięcimiem w trzytysięcznych Wilamowicach mieszkajš potomkowie Flamandów osiadłych tu 800 lat temu. Mówiš swoim unikatowym językiem – mieszankš niemieckiego, niderlandzkiego, słowiańskiego – w strukturze przypominajšcym jidysz. Choć po II wojnie œwiatowej praktycznie wymarł, dziœ i język, i strój wilamowski przechodzš niebywały renesans – od roku dzieci uczš się go w szkole, a Stowarzyszenie na rzecz Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Miasta Wilamowice „Wilamowianie" walczy o powszechnoœć tego języka i odrodzenie wyjštkowej kultury osadników.

Bo historia wilamowian jest niezwykła, ale i tragiczna.

Oddolne odrodzenie

Na tereny dzisiejszych Wilamowic osadnicy przybyli po najazdach tatarskich w XIII wieku z zachodniej Europy: Flandrii, Fryzji i Alzacji. Zajmowali się tkactwem, materiałami handlowali na całym œwiecie. Widać to w bogactwie regionalnych strojów kobiecych, które majš m.in. tureckie inspiracje. Do 1945 r. wilamowski był tu powszechnie używanym językiem. Po wojnie go zakazano, bo zbyt przypominał niemiecki, a wilamowskš kulturę tępiono. „Kobiety chodzšce w tradycyjnych strojach publicznie rozbierano i bito, a ich ubiór palono, deptano i niszczono. Wiele osób wysiedlono i wysłano do obozów w Wadowicach, Oœwięcimiu oraz Jaworznie. Kilkudziesięciu mężczyzn oraz dwie kobiety wysłano na Ural" – tak stowarzyszenie opisuje represje, jakim poddano Wilamowian po wojnie.

Choć 12 lat póŸniej zakazy zniesiono, międzypokoleniowy przekaz języka i tradycji został przerwany.

Dopiero kilka lat temu zaczšł się odradzać. Oddolnie, dzięki mieszkańcom miasteczka takim jak Tymoteusz Król czy Justyna Majerska, szefowa stowarzyszenia.

– W swojej rodzinnej genealogii dotarłem do 1760 r. Jestem potomkiem znanego wilamowickiego rodu Krystów, choć uważam, że wilamowskoœć to bardziej postawa niż biologiczne pochodzenie – zastrzega 23-letni Tymoteusz Król, wilamowianin, który na Uniwersytecie Warszawskim na Wydziale „Artes Liberales" uczy tego unikatowego języka. – Język znałem od dziecka, bo mówiła nim moja babcia. Czy jest trudny? Obcokrajowcy twierdzš, że łatwiejszy od polskiego – œmieje się Król. Ma dziœ 20 studentów na trzech poziomach trudnoœci. Wilamowskiego uczš się Polacy, Rosjanie, Litwin i Izraelczyk. Właœnie wydano ilustrowany słownik języka wilamowskiego, w tym z najnowszymi słowami.

W Teatrze Polskim w Warszawie można oglšdać dwa przedstawienia w języku wilamowskim – adaptację „Hobbita" i wersję „Boskiej Komedii".

Język wilamowski jest najstarszym żyjšcym językiem starogermańskim, ale jak podkreœla dr hab. Tomasz Wicherkiewicz, kierownik Pracowni Polityki Językowej i Badań nad Mniejszoœciami na Wydziale Neofilologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, od lat badacz wilamowskiego, jest niepowtarzalny, jedyny w swoim rodzaju. – Wynika z połšczenia germańskiego i słowiańskiego – tłumaczy dr Wicherkiewicz. On sam w pełni rozumie wilamowski (zna biernie kilkadziesišt języków), choć, jak przyznaje, „mówi z błędami".

– Na szczęœcie język wilamowski nigdy nie przestał być używany. Mówi nim kilkanaœcie, kilkadziesišt osób z najstarszego pokolenia, kolejnych kilka ze œredniego, pojawiajš się też „neomówcy". To ci, którzy zaczęli się go uczyć teraz w szkole, na kursach czy lektoracie z tego języka na Uniwersytecie Warszawskim – dodaje dr Wicherkiewicz. Niezwykłe jest to, że języka z Wilamowic uczš się obcokrajowcy. – Australijczyk, komik, napisał bajkę po wilamowsku, a Islandczyk opracował z Tymoteuszem Królem gramatykę wilamowskiego.

Mariana Trelę, burmistrza Wilamowic, choć sam nie ma flamandzkich korzeni (pochodzi z sšsiednich Pisarzowic), cieszy ta reaktywacja. – Język wilamowski jest unikatowy i zasługuje, by został językiem regionalnym. W szkole podstawowej uczy się go dodatkowo 50 dzieci. Widzimy w tym także potencjał do rozwoju turystyki, zwłaszcza kiedy powstanie tu muzeum. Mamy m.in. neogotycki koœciół z ołtarzami i rzeŸbami naszego „wilamowskiego Wita Stwosza", czyli rzeŸbiarza Kazimierza Danka – mówi burmistrz Trela.

Europejski fenomen

Według dra Tomasza Wicherkiewicza, Wilamowice ze swoim unikalnym mikrojęzykiem sš jednš z niewielu tego typu społecznoœci w skali europejskiej, a w Polsce – ewenementem. – Uniknęli wysiedleń, dzięki czemu zachowali swojš lokalnš tożsamoœć. To jest perła, dziedzictwo, które trzeba pielęgnować i chronić ustawš o języku regionalnym – podkreœla językoznawca.

Wilamowianie chcš, by ich język był językiem regionalnym. – W pełni to popieram. Będę apelować do rzšdu, by poprzeć tę inicjatywę – mówi Danuta Pietraszewska, posłanka PO i przewodniczšca sejmowej Komisji Mniejszoœci Narodowych i Etnicznych. Komisja podjęła decyzję o przygotowaniu projektu nowelizacji ustawy o mniejszoœciach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, który pozwoliłby uznać wilamowski za język regionalny. Co ważne, Wilamowianie nie posiadajš odrębnej tożsamoœci narodowej czy etnicznej, do czego parli od lat chociażby Œlšzacy.

Zgodnie z Europejskš kartš języków regionalnych lub mniejszoœciowych, za język regionalny uważany jest taki, który jest tradycyjnie używany na terenie danego państwa przez mniejszš liczebnie od reszty grupę obywateli. Musi się też różnić od oficjalnego języka tego państwa, ale nie może być dialektem językowym. Jedyny język regionalny uznawany ustawowo to kaszubski, o ten status walczył też łemkowski.

– Język wilamowski spełnia wszystkie kryteria tej ustawy. Poza tym należy nam się to także za lata przeœladowań – uważa Tymoteusz Król.

Wilamowice to nie tylko język. Wilamowianie majš także unikalne stroje, zwłaszcza kobiece na różne okazje. Znów zawiera się w nich małżeństwa, chodzi na pogrzeby czy procesje Bożego Ciała.

*Witamy w Wilamowicach

masz pytanie, wyœlij e-mail do autorki: i.kacprzak@rp.pl

ródło: Rzeczpospolita

WIDEO KOMENTARZ

REDAKCJA POLECA

NAJNOWSZE Z RP.PL