Prenumerata 2018 ju˜ż w sprzedża˜y - SPRAWD˜!

Rzecz o historii

Powstanie wielkanocne w Irlandii: Klęska, która obudziła naród

Irlandczycy witajš uwolnionych na mocy amnestii uczestników powstania wielkanocnego (Dublin, 18 czerwca 1917 r.).
Wikipedia
24 kwietnia 1916 r. to jedna z najważniejszych dat w historii Irlandii. Tego dnia, w wielkanocny poniedziałek, wybuchło w Dublinie antybrytyjskie powstanie. Mimo że zostało brutalnie zdławione, przyczyniło się do odzyskania przez Irlandię niepodległoœci po oœmiu wiekach angielskiej dominacji.

Historia Irlandii sięga III stulecia przed naszš erš, kiedy na Zielonej Wyspie zaczęła się tworzyć kultura lateńska, powišzana z napływem plemion celtyckich z dolin œrodkowego Renu i dzisiejszej Szampanii. W pierwszych stuleciach naszej ery Celtowie irlandzcy, zwani Irami, dokonywali zbrojnych wypadów na tereny skolonizowanej przez imperium rzymskie Brytanii. Po chrystianizacji ludnoœci wyspy przez œw. Patryka irlandzcy mnisi zaczęli głosić nauki Chrystusa w kraju Piktów (dzisiejszej Szkocji) i w północnych regionach obecnej Anglii.

W 795 r. do wybrzeży Irlandii dotarły pierwsze drakkary wikingów. Odtšd mieszkańcy wyspy zmagali się z ich najazdami przez przeszło 300 lat. Ale ostateczne przepędzenie skandynawskich agresorów nie było końcem kłopotów. W latach 1169–1171 nastšpiła seria najazdów Anglonormanów pod wodzš angielskiego króla Henryka II Plantageneta. NajeŸdŸcy zajmowali kolejne dzielnice Irlandii. Tylko niewielka częœć przybyszów zdołała się zasymilować, ponieważ Celtowie skrzętnie strzegli odrębnoœci swoich obyczajów i języka. I to właœnie język staroiryjski, z którego wywodzi się współczesny język irlandzki, utrwalał w mieszkańcach wyspy poczucie tożsamoœci i wspólnoty narodowej.

W 1533 r. król Anglii Henryk VIII Tudor odrzucił zwierzchnictwo papieża i stanšł na czele utworzonego przez siebie Koœcioła anglikańskiego. Władca Albionu zmusił irlandzki parlament do uznania go w 1537 r. głowš Koœcioła w Irlandii. Cztery lata póŸniej Henryk VIII przyjšł tytuł króla Irlandii. Wierni papieżowi Irlandczycy rozpoczęli długš i krwawš walkę o suwerennoœć. Liczne próby odzyskania niepodległoœci kończyły się porażkami i kolejnymi represjami. W 1641 r. wybuchło największe irlandzkie powstanie, które po 11 latach zakończyło się wielkš ekspedycjš karnš pod dowództwem Olivera Cromwella. Anglicy dosłownie spacyfikowali wyspę i odebrali resztę majštków irlandzkiej szlachcie.

Wielki głód i emigracja

Wiek XIX zapoczštkował zmiany w relacjach angielsko-irlandzkich. W 1800 r. rzšd brytyjski proklamował Act of Union, czyli powstanie Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii. Trudna sytuacja gospodarcza na przeludnionej, biednej wsi irlandzkiej powodowała masowš emigrację ludnoœci do nowo powstałych Stanów Zjednoczonych. W obliczu rosnšcych nacisków irlandzkich katolików brytyjski parlament i rzšd ogłosiły w 1829 r. ustawę o równouprawnieniu katolików w całym Zjednoczonym Królestwie.

W latach 1845–1847 grzyb zarazy ziemniaczanej zniszczył ponad 50 proc. upraw tego warzywa, które stanowiło podstawę diety irlandzkich chłopów. Małe, dzierżawione od angielskich landlordów poletka nie mogły wyżywić wielodzietnych rodzin. Z głodu zmarło ponad milion Irlandczyków, a milion kolejnych wyemigrowało do przemysłowych oœrodków Szkocji i Anglii. Gwałtownie rosła liczba irlandzkich emigrantów w Stanach Zjednoczonych. Ogółem od 1841 r. do 1911 r. liczba ludnoœci Irlandii zmalała z 8,5 mln do 4,4 mln.

Anglicy byli przekonani, że klęska głodu osłabi ducha walki Irlandczyków. W rzeczywistoœci ta wielka katastrofa humanitarna zaktywizowała tamtejsze organizacje patriotyczne. W latach 40. XIX wieku powstała organizacja Młoda Irlandia, która próbowała wzniecić powstanie w 1848 r. W 1858 r. James Stephens założył Irlandzkie Bractwo Republikańskie (IRB), a jego współzałożyciel John O'Mahony powołał w USA i Kanadzie komórkę pod nazwš Fenian Brotherhood. Dziewięć lat póŸniej FB zostało przekształcone w republikańskie stowarzyszenie Clan na Gael. Oddziały powstały także w Anglii i Szkocji. W 1867 r. doszło do kolejnej nieudanej próby rebelii. Bractwo wprowadziło też nowe, pokojowe metody walki z brytyjskim okupantem. Propagowanie wœród Irlandczyków w kraju i za oceanem języka irlandzkiego, kultury i obyczajów miało przywrócić im silne poczucie własnej wartoœci i uœwiadomić, że sš dziedzicami kultury celtyckiej, znacznie starszej niż angielska.

Na poczštku XX wieku doszło do pierwszych podziałów w rosnšcym w siłę Irlandzkim Bractwie Republikańskim. Młodzi, radykalni aktywiœci, jak Patrick Henry Pearse czy Eamon de Valera, zwišzani z organizacjš Irlandzcy Ochotnicy, pragnęli walki zbrojnej z Brytyjczykami. Ta postawa doprowadziła do konfliktu z umiarkowanymi działaczami IRB, którzy majšc œwiadomoœć militarnej potęgi angielskiego hegemona, upatrywali drogi do wolnoœci ojczyzny w wielkiej wojnie europejskiej.

Niemiecka dywersja

Ich nadzieje spełniły się w 1914 r., kiedy wybuchła I wojna œwiatowa. 21 lutego 1916 r. na polach Lotaryngii rozpoczęła się jedna z największych batalii tej wojny, nazwana póŸniej bitwš pod Verdun, a przez jej uczestników nazywana piekłem Verdun. Naprzeciw sprzymierzonych sił francusko-brytyjskich stanęła pruska V Armia pod dowództwem księcia Wilhelma Hohenzollerna. Celem niemieckiej ofensywy, zgodnie z zamysłem szefa sztabu generalnego gen. Ericha von Falkenhayna, było wyniszczenie francuskich sił lšdowych, a na morzu obezwładnienie brytyjskiej marynarki przez zadawanie jej ciosów w nieograniczonej wojnie podwodnej. Przerażeni skalš operacji alianci zwrócili się do Rosji o intensyfikację działań przeciwko państwom centralnym na froncie wschodnim, a tym samym odcišżenie frontu zachodniego. Zaowocowało to tzw. letniš ofensywš Brusiłowa (między czerwcem a wrzeœniem 1916 r.), zakończonš pogromem wojsk austro-węgierskich.

Wieœci docierajšce z ogarniętego wojnš kontynentu i przewaga Niemców nie uszły uwagi przywódców irlandzkich grup paramilitarnych. Już w 1914 r. Irlandzkie Bractwo Republikańskie tajnymi kanałami poprosiło Niemcy o pomoc materialnš. Jednoczeœnie wywiad niemiecki, œwiadom wrogiej postawy nacjonalistów irlandzkich wobec brytyjskiego hegemona, dostrzegł we wspomaganiu ich ugrupowań bojowych szansę na militarne i psychologiczne osłabienie armii brytyjskiej. Wysłany do Niemiec Roger David Casement, były brytyjski dyplomata w Kongu i Brazylii, a zarazem zaciekły irlandzki nacjonalista, oraz Joseph Plunkett, aktywista Irlandzkiego Bractwa Republikańskiego, próbowali przekonać rzšd cesarski, aby ogłosił, że jednym z celów wojny z Wielkš Brytaniš jest proklamowanie niepodległoœci Irlandii. Autorami tej petycji byli członkowie działajšcej w USA organizacji Clan na Gael. Dodatkowo emisariusze przedstawili plan niemieckiego desantu na wybrzeżu Irlandii. Casement proponował Niemcom, aby z wziętych do niewoli jeńców pochodzenia irlandzkiego stworzyć oddziały ochotnicze i skierować je na front przeciw Anglikom. Desant sił niemieckich i ochotniczych na irlandzkim wybrzeżu miał być zsynchronizowany z wybuchem powstania w Dublinie. Próba naboru ochotników skończyła się jednak niepowodzeniem i wpisała w cišg dalszych porażek, które w konsekwencji doprowadziły do klęski wyzwoleńczego zrywu z 24 kwietnia 1916 r.

Nieudana misja fałszywego „Aud-Norge"

9 kwietnia 1916 r. z portu w Lubece wypłynšł parowy transportowiec, na którego burcie widniał napis „Aud-Norge". W rzeczywistoœci prawdziwy statek o tej nazwie pływał po Morzu Północnym pod banderš norweskš. Kapitanem fałszywego statku był Karl Spindler, a załogę stanowiło 22 niemieckich marynarzy ochotników, którzy mieli przy sobie norweskie dokumenty tożsamoœci. Jako ładunek w dokumentach przewozowych wpisano drewno budowlane, a portem docelowym był Cork w południowej Irlandii. SS „Aud-Norge" był w rzeczywistoœci brytyjskim frachtowcem SS „Castro", przechwyconym w sierpniu 1914 r. przez niemieckš marynarkę wojennš. Pierwotnie został przemianowany na „Libau", ale dowództwo niemieckiego wywiadu uznało, że może się podszywać pod norweskš jednostkę. W ładowniach zamiast drewna znajdowało się 20 tys. karabinów, milion sztuk amunicji, dziesięć karabinów maszynowych i materiały wybuchowe, które miały trafić w ręce irlandzkich organizacji paramilitarnych. Większoœć przewożonej broni stanowiły karabiny typu Mosin-Nagant 1891, które armia niemiecka przejęła po rozgromieniu rosyjskich wojsk w bitwie pod Tannenbergiem.

Po przebyciu Kanału Kilońskiego i duńskich cieœnin kapitan Spindler nakazał opłynšć południowe brzegi Norwegii i przez Morze Norweskie skierować się na Atlantyk, omijajšc Wielkš Brytanię od północy w bezpiecznej odległoœci. Unikajšc spotkań z brytyjskimi okrętami patrolowymi, statek skierował się ku południowo-zachodnim brzegom Irlandii. Tam niedaleko portu Cork miało nastšpić spotkanie z Rogerem Casementem i jego towarzyszami, których wczeœniej w pobliżu portu Kerry wysadziła niemiecka łódŸ podwodna U-19. Zgodnie z planem Casement i jego towarzysze mieli przejšć transport broni i dostarczyć go do Dublina dla szykujšcych się do walki powstańców. Brak łšcznoœci radiowej, nieporozumienia w sprawie daty wyładunku i wreszcie wypadek samochodu majšcego przewieŸć ładunek przesšdziły o fiasku całej operacji. Casement i jego kompani zostali osaczeni i schwytani przez Anglików w starym forcie między Ardfert a Tralee. 51-letni sir Roger Casement został aresztowany, oskarżony o zdradę i powieszony 3 sierpnia 1916 r. w więzieniu Pentonville w Londynie. Szmuglujšcy broń statek pod fałszywš banderš norweskš wpadł w brytyjskš pułapkę. Okazało się, że wywiad angielski wczeœniej przechwycił informacje o dacie i miejscu dostawy broni. Niemiecki statek został odprowadzony pod eskortš korwety HMS „Bluebell" do zatoki Cork, gdzie go zatopiono. Kapitan Karl Spindler i jego załoga zostali internowani i resztę wojny spędzili w brytyjskiej niewoli.

Insurekcja bez szans

W wielkanocny poniedziałek, 24 kwietnia 1916 r. zdumieni mieszkańcy Dublina usłyszeli odgłosy strzelaniny i eksplozji. Nie były to jednak spóŸnione o jeden dzień salwy rezurekcyjne, ale wybuch planowanego powstania. Na poczštku kwietnia 1926 r. Irlandzkie Bractwo Republikańskie utworzyło tajny komitet, który miał zorganizować niepodległoœciowy zryw. Członkami komitetu zostali Patrick Pearse, mianowany cywilnym przywódcš powstania, James Connolly, dowódca wojskowy, a także Tom Clarke, Sean MacDermott, Joseph Plunkett, Eamonn Ceannt i Thomas MacDonagh. Liczšce 1200 powstańców grupy bojowe zostały sformowane z dwóch organizacji zbrojnych: Armii Obywatelskiej Jamesa Conolly'ego i Irlandzkich Ochotników Eoina MacNeilla. Prawdopodobnie do przywódców powstania dotarły wieœci o fiasku dostawy broni i braku wsparcia w postaci niemieckiego desantu. Jedynym logicznym rozwišzaniem w takiej sytuacji byłoby odwołanie powstania. Jednak zapał bojowy był tak wielki, że mimo braku jakichkolwiek szans na zwycięstwo rozpoczęto atak na Brytyjczyków i próbowano opanować strategiczne budynki Dublina. Ze schodów zajętego gmachu poczty, który stał się kwaterš głównš powstańców, ogłoszono proklamację Republiki Irlandzkiej z Patrickiem Pearse'em i Jamesem Conollym jako jej przywódcami. Słuchaczami było zaledwie kilku dublińczyków. Poczta była właœciwie jedynym budynkiem, który powstańcom udało się zdobyć. Nie powiodła się próba zajęcia zamku uchodzšcego za symbol brytyjskiej dominacji nad Irlandiš ani anglikańskiej uczelni Trinity College w centrum miasta, obronionej przez lojalnych wobec korony studentów. Powstańcy nie zdołali też opanować dwóch stacji kolejowych ani portu morskiego w Dublinie. Najcięższe walki toczyły się na Mount Street Bridge. Dublińczycy byli całkowicie zaskoczeni i zdezorientowani. Odnotowano nawet dwa przypadki zaatakowania powstańców przez mieszkańców stolicy i próbę zniszczenia ich barykad.

Równie zaskoczeni i nieprzygotowani na zdławienie rebelii byli sami Brytyjczycy. 25 kwietnia 1916 r. rzšdzšcy Irlandiš w imieniu króla Jerzego V lord namiestnik Ivor Guest ogłosił stan wojenny i przekazał władzę gen. Williamowi Lowe. Ponieważ rebeliantom nie udało się opanować stacji kolejowych, do 1269 żołnierzy gen. Lowe'a szybko dotarły pierwsze posiłki z garnizonów w Curragh i Belfaœcie. W sumie pacyfikujšce powstanie wojsko brytyjskie liczyło około 19 tys. żołnierzy wyposażonych w broń maszynowš, pojazdy opancerzone i artylerię. Z morza wspierał ich ogień z dział statku patrolowego „Helga". Jedyny sukces irlandzcy bojownicy odnieœli w leżšcym koło Dublina mieœcie Ashbourne. 60 powstańców zajęło tamtejsze koszary policji irlandzkiej i budynek poczty.

W powstaniu wielkanocnym wzięło udział przeszło 200 kobiet z dublińskiej organizacji Cumman na mBan, która powstała w kwietniu 1914 r. Oddziały żeńskie pełniły głównie funkcje pomocnicze. Na wzmiankę zasługujš dwie kobiety: hrabina Konstancja Markiewicz, żona polskiego hrabiego Kazimierza Dunin-Markiewicza, i pielęgniarka Elizabeth O'Farrell. Pierwsza była zastępcš dowódcy obrony parku St Stephen's Green. Została pojmana i skazana na karę œmierci, zamienionš póŸniej na dożywocie. Na wolnoœć wyszła w 1917 r., kiedy Brytyjczycy ogłosili amnestię dla więŸniów politycznych. Druga wydostała się z miasta i zaniosła wieœć o upadku powstania 60 powstańcom, którzy zajęli Ashbourne.

Powstanie, które podzieliło Irlandczyków

Powstanie wielkanocne trwało do 29 kwietnia i właœnie wtedy nowy dowódca brytyjski gen. John Maxwell przyjšł kapitulację przywódców rebelii. W cišgu szeœciu dni walki zginęło 116 żołnierzy brytyjskich, 16 irlandzkich policjantów i 64 powstańców. Ale największe żniwo œmierć zebrała wœród cywilów. Zginęło aż 254 mieszkańców miasta, a 2000 zostało rannych. Dublińczycy, którzy znaleŸli się w strefie walk, byli brutalnie traktowani przez obie strony. W dwóch egzekucjach ulicznych Brytyjczycy rozstrzelali 21 cywilów. Już po upadku powstania aresztowano 3430 mężczyzn i 79 kobiet. Większoœć uwolniono, ale z 90 osób skazanych na œmierć stracono 15, a pozostałym zamieniono wyroki na dożywocie. Ocalał Eamon de Valera, póŸniejszy pierwszy prezydent Irlandii, i przywódca Irlandzkich Ochotników Eoin MacNeill. Wszystkich pozostałych przywódców powstania rozstrzelano w pierwszych dniach maja 1916 r. na dziedzińcu dublińskiego więzienia Kilmainham Gaol. Kilka godzin przed swojš egzekucjš przywódca powstania Patrick Pearse wygłosił oœwiadczenie skierowane do członków Trybunału Wojennego: „Nie zdołacie pokonać Irlandii, nie zniszczycie irlandzkiego pragnienia wolnoœci. Jeœli nasze czyny nie sš wystarczajšce, aby wygrać wolnoœć, nasze dzieci osišgnš to i lepiej". Joseph Plunkett osiem godzin przed rozstrzelaniem wzišł w więzieniu œlub. Jego żona do końca życia nosiła czarnš suknię żałobnš. 8 maja na miejsce egzekucji przywieziono ciężko rannego Jamesa Connolly'ego. Przed œmierciš przywišzano go do krzesła, ponieważ nie mógł stać.

Poczštkowa fala zaskoczenia oraz niechęci Irlandczyków do powstańców i wyboru poniedziałku wielkanocnego na moment zbrojnego zrywu narodowego zaczęła powoli ustępować miejsca uczuciom patriotycznym. Wielkš rolę w rozbudzaniu i podtrzymywaniu œwiadomoœci narodowej Irlandczyków zaczęła odgrywać organizacja Sinn Fein, której współzałożycielem i przywódcš od 1905 r. był dziennikarz i polityk Arthur Griffith. Od 1899 r. redagował założone przez siebie pismo „The United Irishman". Był zwolennikiem biernego oporu i stopniowego wyzwalania się z zależnoœci od korony brytyjskiej. Jako przykład podawał Węgry, które od 1867 r. drogš prawnš i w ramach austro-węgierskiej demokracji parlamentarnej stopniowo rozluŸniały i łagodziły dyktat Wiednia. 6 grudnia 1921 r. Griffith wraz z Michaelem Collinsem wzišł udział w negocjacjach z premierem Davidem Lloydem George'em. Podczas tego spotkania podpisano traktat, w wyniku którego szeœć hrabstw Ulsteru w północnej Irlandii pozostało pod panowaniem brytyjskim, natomiast z pozostałych 26 hrabstw utworzono Wolne Państwo Irlandzkie majšce status dominium.

W ruchu Sinn Fein, któremu Brytyjczycy przypisywali rolę sprawczš w wybuchu powstania wielkanocnego, nastšpił rozłam. Na czele radykalnego odłamu dšżšcego do pełnej niepodległoœci stanšł Eamon de Valera. Wokół wydarzeń zwišzanych z powstaniem rodziła się patriotyczna legenda, a straceni przywódcy weszli do panteonu bohaterów narodowych. Narastała atmosfera nienawiœci do brytyjskich okupantów. Obowišzkowy pobór do armii brytyjskiej po uchwaleniu przez Izbę Gmin ustawy o służbie wojskowej spotkał się ze sprzeciwem i bojkotem ze strony Irlandczyków. Podczas I wojny œwiatowej w armii króla Jerzego V służyło około 200 tys. Irlandczyków, z czego około 30 tys. poległo na polach bitewnych w walce z Niemcami. Irlandzcy ochotnicy byli nierówno traktowani, jedynie protestanci z Belfastu mieli szanse na oficerski awans. Katolicy byli tego prawa pozbawieni.

W 1917 r. rzšd brytyjski ogłosił całkowitš amnestię dla wszystkich uwięzionych po powstaniu. 18 czerwca tłumy dublińczyków witały na Westland Row uwolnionych bojowników. Powstanie wielkanocne było krótkie, z pewnoœciš nie do końca przemyœlane i w efekcie tragiczne. Pozostawiło jednak po sobie œlad w postaci niezłomnej woli i dšżenia do bycia wolnym narodem, co wyrażało się w nazwie Sinn Fein, co oznacza „my sami". Ostatecznym aktem prawnym ustanawiajšcym pełnš suwerennoœć wyspy było uchwalenie konstytucji Irlandii w 1937 r.

ródło: Rzeczpospolita

WIDEO KOMENTARZ

REDAKCJA POLECA

NAJNOWSZE Z RP.PL