Prenumerata 2018 ju˜ż w sprzedża˜y - SPRAWD˜!

Kadry

Jak może korzystać z utworu podmiot niebędšcy twórcš

Adobe Stock
Zgodnie z prawem korzystanie z utworu przez podmiot niebędšcy twórcš odbywa się co do zasady na podstawie umowy licencyjnej lub na skutek zawarcia umowy przenoszšcej autorskie prawa majštkowe do utworu. Czy istnieje alternatywa dla umowy licencyjnej, na podstawie której podmiot trzeci uzyska uprawnienie do korzystania z utworu?

Otóż możliwoœć takš stwarza posłużenie się umowš dzierżawy lub umowš ustanawiajšcš użytkowanie danego prawa, w tym przypadku – majštkowego prawa autorskiego. Utworem w rozumieniu ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych jest każdy przejaw działalnoœci twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartoœci, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. Ustawa wprost wskazuje, że utwory mogš być m.in. wyrażone słowami, symbolami matematycznymi czy znakami graficznymi, mogš być plastyczne, muzyczne czy audiowizualne, jednakże jest to katalog otwarty, a więc każdy przejaw twórczej działalnoœci może zostać uznany za utwór. Zgodnie z przepisami Prawa autorskiego w przypadku, gdy nie postanowiono wyraŸnie o przeniesieniu prawa, przyjmuje się, iż twórca udzielił licencji, zaœ w odniesieniu do umów prawnoautorskich przepisy Kodeksu cywilnego stosuje się jedynie odpowiednio.

Jak wskazał Sšd Najwyższy, unormowanie w Prawie autorskim umów majšcych za przedmiot prawa autorskie nie eliminuje stosowania przepisów Kodeksu cywilnego, w tym jego częœci szczególnej. Nie jest więc wykluczone zawieranie umów innych, aniżeli przewidziane w Prawie autorskim umowy o przeniesienie autorskich praw majštkowych albo umowy o korzystanie z utworu (licencyjne), przy uwzględnieniu specyfiki praw autorskich. Nie ma też więc podstaw do wyłšczenia – z zasady – dopuszczalnoœci ustanowienia dzierżawy na prawach autorskich, oczywiœcie przy spełnieniu przesłanek okreœlonych w art. 709 k.c. Dzierżawa musiałaby obejmować przynajmniej jedno pole eksploatacji i zwišzanš z nim możliwoœć uzyskiwania pożytków, na przykład dawać dzierżawcy prawo odpłatnego wystawiania utworu (postanowienie SN z 26 stycznia 2011 roku sygn. akt IV CSK 274/10).

Istotš umowy dzierżawy jest oddanie przez wydzierżawiajšcego rzeczy do używania i pobierania pożytków przez czas oznaczony lub nieoznaczony w zamian za czynsz płatny przez dzierżawcę, zaœ do dzierżawy praw stosuje się odpowiednio przepisy o dzierżawie rzeczy. Jak słusznie zauważył SN w ww. orzeczeniu, istotne jest, by – regulujšc prawa i obowišzki stron umowy dzierżawy – uwzględnić specyfikę praw autorskich.

Pożytki i pola

Możliwoœć pobierania pożytków stanowi element przedmiotowo istotny umowy dzierżawy, a okreœlenie pól eksploatacji, na których może odbywać się korzystanie z utworu winno być tak ukształtowane, by dawać dzierżawcy możliwoœć odpłatnego wykorzystania utworu (np. poprzez umożliwienie mu rozpowszechniania utworu w zamian za uzyskanie z tego tytułu wynagrodzenia).

Brak możliwoœci pobierania pożytków przez dzierżawcę uniemożliwi zakwalifikowanie danej umowy jako umowy dzierżawy. W takim przypadku zastosowanie znajdzie przepis art. 65 Prawa autorskiego, zgodnie z którym przyjmuje się, iż twórca udzielił licencji (domniemanie licencji).

Jakie zatem skutki wywoła zawarcie umowy licencji, jakie zaœ – umowy dzierżawy?

Po pierwsze, umowy licencyjne mogš być zarówno odpłatne, jak i nieodpłatne. Umowa dzierżawy ze swej istoty musi zawierać element odpłatnoœci, który objawia się w postaci czynszu dzierżawnego. Niektórych licencji nie da się zastšpić odpowiednio przez umowę dzierżawy (przykładowo dotyczšcej programów komputerowych opartych na licencjach open source czy open content wobec braku możliwoœci pobierania pożytków). Z kwestiš tš zwišzana jest okolicznoœć, iż z tytułu korzystania z utworu na danym polu eksploatacji musi istnieć możliwoœć pobierania pożytków. Dla umowy licencji kwestia ta pozostaje obojętna.

Po drugie, inna jest sankcja w ramach każdej z omawianych umów w przypadku nieuzyskania zgody licencjodawcy, czy wydzierżawiajšcego odpowiednio na sublicencję lub poddzierżawę, tj. na oddanie do korzystania osobie trzeciej przedmiotu licencji lub dzierżawy. Zarówno w przypadku umowy licencji, jak i dzierżawy, zgoda taka jest wymagana. Prawo autorskie nie przewiduje jednak sankcji na wypadek udzielenia sublicencji na rzecz podmiotu trzeciego bez wymaganej do tego zgody licencjodawcy. W przypadku zaœ umowy dzierżawy wydzierżawiajšcy jest w takiej sytuacji uprawniony do skorzystania z ustawowego upoważnienia do wypowiedzenia dzierżawy bez zachowania terminów wypowiedzenia. Po trzecie, różnica pojawia się również w przypadku przekształcenia danej umowy na zawartš na czas nieoznaczony.

Na jak długo

Obie umowy mogš zostać zawarte na czas oznaczony, jak i nieoznaczony, przy czym umowa licencji staje się umowš bezterminowš po upływie 5 lat, zaœ umowa dzierżawy – po upływie lat 30. Zwišzany z tym jest również okres wypowiedzenia przewidziany ustawš dla danego rodzaju umowy. Zgodnie z Prawem autorskim, jeżeli umowa nie stanowi inaczej, a licencji udzielono na czas nieoznaczony, twórca może jš wypowiedzieć na rok naprzód, na koniec roku kalendarzowego. W przypadku umowy dzierżawy okres ten jest krótszy i dla obu stron wynosi szeœć miesięcy naprzód przed upływem roku dzierżawnego.

W przypadku umów licencji i dzierżawy zawartych na czas okreœlony, zastosowanie znajdš przepisy Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym taka umowa jest niewypowiadalna przed upływem okresu, na jaki została zawarta, chyba że strony wyraŸnie przewidziały przesłanki uprawniajšce do wypowiedzenia umowy terminowej, wskazujšc je w treœci postanowień umownych.

Po czwarte, zważyć również należy na kwestię trwałoœci stosunku zawartego przez strony w przypadku zbycia przedmiotu licencji lub przedmiotu dzierżawy. Otóż w przypadku zbycia autorskich praw majštkowych do utworu będšcego przedmiotem licencji, co do zasady umowa licencyjna wygaœnie. Natomiast w przypadku umowy dzierżawy nabywca przedmiotu dzierżawy wstępuje w stosunek prawny w miejsce wydzierżawiajšcego. Zmiana podmiotowa po stronie wydzierżawiajšcego nie powoduje zatem automatycznego zakończenia stosunku prawnego, jak ma to miejsce w przypadku licencji. Ustawa przewiduje przy tym, iż nabywca taki jest uprawniony do wypowiedzenia dzierżawy z zachowaniem ustawowych terminów wypowiedzenia, z wyłšczeniem jednak sytuacji, gdy umowa dzierżawy została zawarta na czas oznaczony i zachowaniem formy pisemnej z datš pewnš.

Wskazać przy tym należy, iż dla obu umów nie została przewidziana forma szczególna ich zawarcia (za wyjštkiem licencji wyłšcznej, dla której Prawo autorskie wymaga zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważnoœci), tak więc zarówno umowa dzierżawy, jak i umowa licencji (niewyłšcznej) mogš zostać zawarte w dowolnej formie wybranej przez strony. Dodatkowo różnica w zakresie obu umów widoczna jest na tle możliwoœci korzystania z uprawnień w zakresie rękojmi za wady utworu przez licencjobiorcę lub dzierżawcę. Otóż w przypadku umów licencyjnych nie znajduje zastosowania regulacja dajšca licencjobiorcy uprawnienie do wykonywania uprawnień z tytułu rękojmi (co w szczególnoœci szeroko komentowane jest na tle utworów będšcych programami komputerowymi). Inaczej jednak sprawa ta kształtuje się w przypadku umowy dzierżawy, w ramach której odpowiednio stosuje się przepisy o rękojmi za wady przedmiotu dzierżawy przewidziane w Kodeksie cywilnym. Skutki zawarcia danego rodzaju umowy będš zatem istotnie wpływać na zakres praw i obowišzków jej stron.

Kolejna szansa

Innš możliwoœciš, jakš prawo daje stronom w przypadku chęci skorzystania z cudzego utworu, jest użytkowanie będšce ograniczonym prawem rzeczowym, a zgodnie z którym rzecz można obcišżyć prawem do jej używania i pobierania pożytków. Przedmiotem użytkowania mogš być także prawa i w takiej sytuacji stosuje się odpowiednio przepisy o użytkowaniu rzeczy. Do ustanowienia użytkowania na prawie stosuje się odpowiednio przepisy o przeniesieniu tego prawa. Podobnie jak w ramach umowy dzierżawy, w przypadku użytkowania równie istotna jest możliwoœć pobierania pożytków. Zatem i w tej sytuacji pola eksploatacji muszš być odpowiednio okreœlone i dawać możliwoœć uzyskiwania pożytków z danego prawa. Wynika to z faktu, iż uprawnienie do pobierania pożytków stanowi fundamentalny element prawa użytkowania, bez którego prawo to nie mogłoby powstać. Przyjmuje się również, że użytkowaniem obcišżone będš tylko te pola eksploatacji, na których zostało ono ustanowione, reszta zaœ pozostanie wolna od obcišżeń. Umowa ustanawiajšca użytkowanie na autorskich prawach majštkowych wišże się z tym, że oprócz możliwoœci pobierania pożytków, dotyczyć może tylko tych praw, które sš zbywalne, samodzielne i majš charakter majštkowy. Analogicznie należy dokonać analizy skutków zawarcia umowy ustanawiajšcej użytkowanie w kontekœcie różnic pojawiajšcych się w odniesieniu do umowy licencji.

Co w przypadku œmierci użytkownika

W pierwszej kolejnoœci wskazać należy, iż użytkowanie jest niezbywalne, wobec czego użytkownik nie może prawa tego przenieœć na jakškolwiek osobę trzeciš. Oznacza to również, że w przypadku œmierci użytkownika będšcego osobš fizycznš prawo to wygaœnie.

Wygaœnięcie prawa użytkowania nastšpi także wówczas, gdy upłynie czas, na jaki prawo to zostało ustanowione, a także w przypadku zrzeczenia się tego prawa przez uprawnionego. Dodatkowo Kodeks cywilny przewiduje, że niewykonywanie prawa przez lat 10 powoduje jego wygaœnięcie.

Nie ma też możliwoœci wypowiedzenia takiej umowy lub odstšpienia od niej przez jednš ze stron. Wyłšczona w takim przypadku jest więc regulacja wynikajšca z Prawa autorskiego, na podstawie którego twórca może odstšpić od umowy lub jš wypowiedzieć.

Natomiast użytkownik jest uprawniony do zrzeczenia się przysługujšcego mu prawa. Ten aspekt użytkowania autorskich praw majštkowych budzi kontrowersje z uwagi na fakt, że na gruncie Prawa autorskiego podmiotem ochrony jest przede wszystkim twórca. Z tego też powodu pojawili się zwolennicy odrzucania możliwoœci korzystania z utworu na zasadzie użytkowania w sytuacji, gdy stronš umowy ustanawiajšcš użytkowanie byłby twórca utworu, argumentujšc, że brak możliwoœci wypowiedzenia takiej umowy przez twórcę byłby sprzeczny z aktualnym stanem prawnym. Nadto na użytkowniku cišży wynikajšcy z ustawy obowišzek niezwłocznego zawiadamiania właœciciela w każdym przypadku, gdy osoba trzecia dochodzi przeciwko niemu roszczeń dotyczšcych własnoœci rzeczy.

Zestawiajšc zatem możliwoœć korzystania z utworu na podstawie umowy licencji lub w oparciu o prawo użytkowania, analogicznie jak w przypadku umowy dzierżawy, prawa i obowišzki stron objawiać się mogš odmiennie.   —Aleksandra Lachowicz

Zdaniem autorki

Aleksandra Lachowicz, prawnik Konieczny, Wierzbicki Kancelaria Radców Prawnych Spółka Partnerska

Z całš pewnoœciš należy stwierdzić, iż umowa licencji nie jest jedynš podstawš prawnš, z której strony mogš skorzystać, gdy chcš uregulować wzajemne prawa i obowišzki w zwišzku z korzystaniem przez jednš z nich z utworu, do którego prawa posiada druga strona. Majšc na uwadze rozważania obok, nie sposób bowiem nie zauważyć, że niejednokrotnie umowa dzierżawy, czy ustanowienie prawa użytkowania autorskich praw majštkowych mogš gwarantować większš trwałoœć stosunku z punktu widzenia jednej strony, zaœ w tych samych okolicznoœciach umowa licencji dla drugiej z nich będzie podstawš bardziej pożšdanš. Z uwagi jednak na skutki, jakie wywoływać będzie zawarcie danego typu umowy, strony powinny szczegółowo i dla każdej nawišzywanej relacji dopasować jej postanowienia w ten sposób, by móc osišgnšć zamierzony przez siebie efekt.

ródło: Rzeczpospolita

WIDEO KOMENTARZ

REDAKCJA POLECA

NAJNOWSZE Z RP.PL